szukaj w portalu Rynek i Sztuka MENU:
STALOWA

Własność dzieła sztuki w kontekście prawa autorskiego oraz artykułu 192 k.c.

30.05.2012

Prawo

Patron merytoryczny działu "Prawo na rynku dzieł sztuki"

Patron merytoryczny działu "Prawo na rynku dzieł sztuki"

Proces tworzenia dzieła sztuki przebiegać może wieloetapowo. Złożoność sytuacji prawnej końcowego efektu pracy artysty uzależniona jest od całej konstelacji czynników. Niemiecki historyk sztuki, Johann Joachim Winckelmann trafnie umiejscowił sztukę, a zatem i dzieła sztuki, w kontekście kultury, która ją produkuje. Przyglądając się kulturze współczesnej, zastanawiać może problematyka prawa własności w kontekście prawa autorskiego. Po częstokroć zdarza się, iż kto inny pozostaje wykonawcą dzieła sztuki, kto inny dostawcą materiału, z którego dzieło zostało wykonane, a jeszcze kto inny autorem pierwotnego projektu, wedle którego efekt końcowy został osiągnięty. Jak zatem w takiej sytuacji kształtować będzie się prawo własności dzieła sztuki?

Analiza poruszonych zagadnień odsyła do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W rozumieniu ustawy przedmiotem ochrony pozostaje utwór. Zasadnicze znaczenie na gruncie polskich przepisów ma interpretacja pojęcia utworu jako niematerialnego dobra prawnego. Oznacza to, że czym innym pozostawać będzie przedmiot materialny, na którym utwór jest utrwalony, tzw. corpus mechanicum, czyli egzemplarz, tj. materialny nośnik utworu. Artykuł 52 ustawy wyraźnie różnicuje utwór od samego egzemplarza utworu, będąc wyraźnym przykładem na to, iż ustawodawca polski przyjął założenie odrębności praw na dobrach niematerialnych (prawo autorskie) w stosunku do praw odnoszących się do rzeczy (nośnika, na którym utwór, tj. przedmiot prawa autorskiego pozostaje utrwalony). W ten sposób potwierdzona została tzw. reguła autonomiczności praw na gruncie prawa autorskiego.

W praktyce przepis artykułu 52 ustawy oznacza, że umowy dotyczące samych egzemplarzy nie mogą wywoływać skutków prawnych w sferze prawa autorskiego, co dotyczy nie tylko oryginałów, ale każdej formy pochodnej na zasadzie a maiori ad minus. (za komentarzem do Ustawy prawo autorskie i prawa pokrewne, pod red. J. Barty, R. Markiewicza; wyd. 5). Sytuacja taka wystąpić może, gdy artysta zgadza się, aby muzeum wykonało kopię dzieła na wystawę, tak jak miało to miejsce z rzeźbami Magdaleny Abakanowicz tzw. słynnymi abakanami, których kopie wykonane zostały przez wrocławskie Muzeum Narodowe. Należy tu wyraźnie zaznaczyć, iż prawa autorskie pozostają w takim wypadku przy twórcy. Nabywca egzemplarza oryginału, tj. materialnego nośnika utworu, bądź jego form pochodnych, nie nabywa prawa autorskiego, ani nie uzyskuje tą czynnością licencji na jego eksploatację. Podobnie przeniesienie autorskich praw majątkowych nie powoduje przejścia na nabywcę własności egzemplarza utworu. Czym innym bowiem jest prawo autorskie, a czym innym prawo własności egzemplarza.

Również w przypadku, gdy artysta opracowuje sam projekt dzieła, a specyfika projektu zmusza do wykonania tegoż przez rzemieślnika, zasadnym wydaje się uznać, iż prawa autorskie przysługują artyście, nie rzemieślnikowi. Praca tego ostatniego pozbawiona jest elementu  twórczego, a wręcz bazuje na dokładnie przekazanych wskazówkach wykonania rzeczy nowej, ale w procesie odtwórczym pozbawionym cechy kreatywności.

Niezależnie od powyższego bardzo często zdarza się, że materiały na wykonanie dzieła sztuki daje inny podmiot, np. uczelnia artystyczna, kolekcjoner. W takich wypadkach, jeśli strony nie umówiły się inaczej na piśmie, zastosowanie znajdą przepisy kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 192 § 1 k.c. ten, kto wytworzył nową rzecz ruchomą z cudzych materiałów, staje się jej właścicielem, jeśli wartość nakładu pracy jest większa od wartości materiałów. § 2 przywołanego artykułu ustanawia dwa wyjątki od przywołanej w § 1 zasady. Primo: rzecz wytworzona staje się własnością właściciela materiałów, jeśli przetworzenie rzeczy było dokonane w złej wierze. Secundo: gdy wartość materiałów jest większa od wartości nakładu pracy, wtedy właściciel materiałów również staje się właścicielem wytworzonej rzeczy. Niemniej jednak ustawodawca nie wymaga szczególnego typu dysproporcji pomiędzy dwiema rozważanymi wartościami. Wystarczy zwykła rozbieżność oszacowana na podstawie cen aktualnych w momencie kreacji rzeczy. Oznacza to de facto, że zazwyczaj wartość nakładu pracy intelektualnej i wytwórczej jest większa, niż wartość materiałów, a więc autor staje się nie tylko uprawniony z tytułu praw autorskich, ale także staje się właścicielem egzemplarza, tj. materialnego nośnika utworu.

Podsumowując należy ponownie podkreślić, iż zastosowanie art. 192. k.c. będzie zasadne w przypadku braku odmiennych zastrzeżeń umownych pomiędzy stronami. W przypadkach bowiem przetworzenia, które nastąpiło w drodze umowy (np. o dzieło) albo w ramach prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia, art. 192 k.c. nie będzie miał zastosowania. Nie można nadto powiedzieć, by art. 192 k.c. całościowo unormował problematykę związaną z przetworzeniem rzeczy. Kwestia rozliczenia pomiędzy wytwórcą nowej rzeczy ruchomej a właścicielem materiałów użytych może być unormowana przepisami o obowiązku naprawienia szkody oraz przepisami o bezpodstawnym wzbogaceniu. Oznacza to, że odpowiedzialność odszkodowawcza związana z przetworzeniem rzeczy rozpatrywana będzie w trybie przepisów k.c. o czynach niedozwolonych oraz, że zubożony – wytwórca ewentualnie właściciel materiałów, uprawniony będzie do dochodzenia zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia.

Autor: Barbara Brózda, Kancelaria Adwokacka Piotr Łada,

ul. Krakowskie Przedmieście 8/4, 00-325 Warszawa

 www.ladalegal.pl

Barbara Brózda

Barbara Brózda

Barbara Brózda – absolwentka prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Pracę magisterską p/t „Przestępczość przeciwko dziełom sztuki – w świecie złodziei i fałszerzy” broniła w Zakładzie Kryminologii WPiA UW. Swoje zainteresowania związane ze światem sztuki pogłębiała na Uniwersytecie  Santiago de Compostela w ramach wykładów z historii sztuki oraz teorii sztuki. Jej zainteresowania zawodowe związane są z prawem własności intelektualnej. Znawczyni prawa sztuki oraz problematyki bezpieczeństwa obrotu dziełami sztuki. Szczególną uwagę skupia na zagadnieniu zarządzania kolekcjami oraz zbiorami muzeów. Z Kancelarią Adwokacką Piotr Łada współpracuje od 2012 roku.

szukaj wpisów które mogą Cię jeszcze zainteresować:

Dodaj komentarz:

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Rabort Rynek i Sztuka

Raport Rynek Sztuki 2016

Szósta edycja Raportu Rynek Sztuki, przygotowana przez redakcję największego serwisu dla kolekcjonerów i inwestorów – Rynekisztuka.pl

Zobacz więcej Pobierz (pdf)
MENU: