Obraz „Rzeczywistość” Jacka Malczewskiego uważany jest za jedno z najwybitniejszych dzieł polskiego symbolizmu. Jego historia obejmuje niemal sto lat nieobecności w przestrzeni publicznej, imponującą sprzedaż na aukcji oraz dwuletnie postępowanie prokuratorskie, które zakończyło się oddaleniem zarzutów prawnych.

Namalowany w 1908 roku obraz pozostawał dotychczas znany jedynie z czarno-białej fotografii wykonanej przez Amalię Krieger w 1926 roku. Był jednym z kluczowych dzieł dorobku Malczewskiego — bogatym w symbolikę historyczną oraz autobiograficzne odniesienia. Obraz przed dekady znajdował się w prywatnych rękach. W  latach 50. XX wieku został wywieziony z Polski do ówczesnego RFN przez rodzinę, która posiadała go w swojej kolekcji. Dopiero na przełomie roku 2021 i 2022 został odkryty na jednej z zagranicznych aukcji internetowych. Dzięki temu trafił do domu aukcyjnego DESA Unicum, który podjął się jego weryfikacji i sprzedaży.

Aukcja i rekordowa sprzedaż

W grudniu 2022 roku „Rzeczywistość” wystawiono na aukcji „Sztuka Dawna. XIX wiek – Modernizm – Międzywojnie” organizowanej przez DESA Unicum. Przed licytacją obraz można było podziwiać na wystawie przedaukcyjnej. Wywołało to ogromne zainteresowanie w świecie sztuki. Ostatecznie obraz osiągnął rekordową cenę 20,4 miliona złotych (z opłatą aukcyjną), stając się najdrożej sprzedanym dziełem aukcyjnym w Polsce.

Postępowanie prokuratorskie i zabezpieczenie dzieła

Mimo sukcesu aukcji obraz nie trafił do zwycięzcy licytacji. W listopadzie 2022 roku jeszcze przed sprzedażą prokuratura na wniosek Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zdecydowała o zabezpieczeniu dzieła. Ministerstwo podejrzewało, że obraz mógł zostać nielegalnie wywieziony z Polski, choć brakowało konkretnych dowodów na potwierdzenie tej tezy. Dom aukcyjny DESA Unicum niezaprzestanie bronił swojej pozycji, podkreślając rzetelność przeprowadzonych ekspertyz i zgodność z obowiązującymi przepisami.

Jacek Malczewski, „Rzeczywistość” (fragment), 1908, fot. Desa Unicum

Zakończenie sporu

Po ponad dwóch latach, w czerwcu 2024 roku, prokuratura umorzyła postępowanie, co zostało potwierdzone przez sąd w 2025 roku, w efekcie czego obraz „Rzeczywistość” mógł wrócić do DESA Unicum. Juliusz Windorbski, Prezes Rady Nadzorczej DESA Unicum, podkreślił, że zakończenie sprawy potwierdziło profesjonalizm i transparentność działań domu aukcyjnego.

Wnioski i wyzwania dla rynku sztuki

Sprawa obrazu „Rzeczywistość” unaoczniła problemy związane z biurokracją i nieprzemyślanymi regulacjami prawnymi na polskim rynku sztuki. DESA Unicum zwracała uwagę na ogromne koszty i straty wizerunkowe wynikające z prowadzonego postępowania, których można było uniknąć, gdyby urzędnicy działali bardziej odpowiedzialnie. Eksperci wskazują również, że nowe przepisy dotyczące przewozu dzieł sztuki spoza Unii Europejskiej, wprowadzone w 2025 roku, dodatkowo utrudniają rozwój rynku i sprowadzanie cennych dzieł do Polski. Sprawa dzieła Malczewskiego pozostaje jednak dowodem na to, że profesjonalizm i rzetelność w działalności artystycznej mogą obronić się nawet w obliczu biurokratycznych przeszkód.

K.O