Józef Wilkoń należy do grona najwybitniejszych polskich ilustratorów i twórców książki artystycznej, a zarazem do tych nielicznych artystów, których język wizualny wykracza daleko poza granice medium. Jego twórczość na przestrzeni dekad kształtowała wyobraźnię kilku pokoleń czytelników i stanowi dziś ważny element polskiego dziedzictwa wizualnego. Dorobek Wilkonia jest imponujący – obejmuje ponad dwieście zilustrowanych książek, kilkanaście, do których stworzył również tekst, oraz liczne realizacje rzeźbiarskie, malarskie i sceniczne.

Artysta od początku swojej kariery zwracał uwagę krytyków i instytucji. Już w latach sześćdziesiątych otrzymał międzynarodową nagrodę Deutsche Jugendliteraturpreis, a w kolejnych dekadach zdobywał prestiżowe wyróżnienia, w tym Nagrodę Państwową za twórczość dla dzieci i Nagrodę Ministra Kultury za całokształt działalności. W 2010 roku uhonorowano go Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Złotym Berłem Fundacji Kultury Polskiej.

Artykuł partnerski

Każde z tych wyróżnień podkreślało nie tylko ogrom jego dorobku, lecz przede wszystkim wyjątkową jakość i oryginalność jego języka wizualnego. Twórczość Wilkonia prezentowano w najważniejszych instytucjach kultury na świecie: w Centre Pompidou w Paryżu, w Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki, a także w muzeach Japonii i Korei Południowej. Artysta pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci polskiej ilustracji współczesnej, a jego wpływ na rozwój tego medium jest niepodważalny

Jubileusz i powrót do klasyki

Właśnie jubileusz artysty stał się okazją do przypomnienia jednego z jego wyjątkowych projek­tów. Od 1 grudnia do końca miesiąca w Galerii Plenerowej Łazienek Królewskich przy Al. Ujazdowskich prezentowana będzie wystawa prac Józefa Wilkonia z cyklu „Legendy polskie”. Ekspozycja przygotowana, przez Bank Pekao S.A., przywraca publiczności zestaw ilustracji, który od prawie pół wieku cieszy się statusem kultowego. Plenerowa forma prezentacji nadaje pracom nowy wymiar. Zamiast w książkowych kadrach czy muzealnych gablotach ilustracje pojawią się w otwartej, ogólnodostępnej przestrzeni jednego z najpiękniejszych parków Warszawy. To sposób na to, aby twórczość artysty była oglądana przez szeroką publiczność – nie tylko miłośników ilustracji, lecz również spacerowiczów, rodziny z dziećmi, turystów i wszystkich, którzy zetkną się z legendami niejako „na żywo”, podczas codziennego kontaktu z przestrzenią Łazienek.

„Sztuka jest bardzo ważną, choć nieoczywistą formą działalności Banku Pekao. Od lat jesteśmy aktywnym mecenasem polskiej kultury. Twórczość Józefa Wilkonia zajmuje w naszych działaniach szczególne miejsce – to artysta, którego wyobraźnia ożywiła polskie legendy. Cieszymy się, że jego prace ponownie zagościły w przestrzeni publicznej. Wierzę, że ekspozycja spotka się z zainteresowaniem” – komentuje Monika Gondek, dyrektor Biura Sponsoringu, Eventów i Wizerunku w Banku Pekao S.A.

„Legendy polskie” – cykl, który wyrósł z mecenatu i tradycji

W 1975 roku Bank Pekao S.A. zwrócił się do Józefa Wilkonia z zamówieniem na serię ilustracji do najbardziej znanych polskich legend. Zamysł był niezwykle ambitny: przygotować zestaw dwunastu obrazów, które mogłyby trafić do szerokiej publiczności w formie kalendarza. Powstał projekt, który szybko zaczął żyć własnym życiem i stał się jednym z najważniejszych punktów odniesienia w historii polskiej ilustracji książkowej. W 2023 roku bank wznowił kultowy kalendarz Wilkonia, przywracając jego ilustracje nowemu pokoleniu odbiorców. Znalazły się w nim takie opowieści jak historia o Kraku i smoku wawelskim, opowieść o Bazyliszku, o Popielu i Mysiej Wieży, o Panu Twardowskim, a także narracje związane ze św. Wojciechem czy Syreną Warszawską. Każda z ilustracji została pomyślana jako odrębna scena, ale jednocześnie wszystkie tworzą spójną całość – zarówno pod względem estetyki, jak i sposobu prowadzenia narracji.

Józef Wilkoń, ,,Warszawski Bazyliszek”| źródło: Bank Pekao S.A.

Wilkoń wykorzystał charakterystyczną dla siebie lapidarną, pewną kreskę, która w połączeniu z ekspresyjnymi plamami kolorystycznymi tworzy płynny, sugestywny przekaz. Kompozycje oparte zostały na planie kwadratu, co nadało im klarowną strukturę i pozwoliło na precyzyjne rozmieszczenie elementów narracyjnych. Artysta stosował intensywne, choć zharmonizowane barwy, często zestawiając ze sobą żywe czerwienie i błękity z przygaszonymi brązami czy zieleniami. Dzięki temu legendy zyskały nową dynamikę – zawieszoną na granicy bajkowości i realistycznej ekspresji, co czyni je czytelnymi zarówno dla dzieci, jak i dorosłych. Ilustracje Wilkonia nie są prostymi przedstawieniami fabuł. To autorskie interpretacje, które nadają starym opowieściom współczesny język wizualny. Jego bohaterowie mają często lekko przerysowane proporcje, a humor i poetyckość przeplatają się tu z dramatem i symboliką. Każda scena jest uchwycona w momencie największego napięcia, w chwili, która definiuje daną legendę.

Józef Wilkoń, ,,Pan Twardowski”|źródło: Bank Pekao S.A.

Znaczenie koloru, ruchu i skrótu

Siła cyklu wynika z wyjątkowego podejścia Józefa Wilkonia do narracji obrazem. Artysta operuje gestem malarskim z niezwykłą swobodą, jednocześnie zachowując pełną kontrolę nad kompozycją. Delikatne linie, szybkie pociągnięcia pędzla, subtelne przejścia barwne i przemyślana dynamika sprawiają, że każda ilustracja funkcjonuje jak mały teatr. Kolor odgrywa tu rolę przewodnią – buduje nastrój, definiuje emocje bohaterów, wzmacnia rytm i określa charakter sceny. Czerwień dodaje dramatyzmu, błękity wprowadzają spokój lub cudowność, brązy i szarości podkreślają symboliczny ciężar opowieści o Popielu czy Bazyliszku. To język wizualny, który nie potrzebuje wielu słów, aby opowiedzieć historię.

Wyobraźnia, która łączy pokolenia

Największa siła twórczości Wilkonia polega na jej uniwersalności. Dzieci odczytują jego ilustracje jako pełne przygód i barw opowieści. Dorośli dostrzegają w nich poetycką lapidarność, ironię, symbolikę i wyrafinowanie formalne. Ta dwoistość sprawia, że prace artysty zyskują nie tylko trwałość, lecz także ponadczasowy charakter. Cykl „Legend polskich” od lat prezentowany jest na wystawach jubileuszowych i tematycznych. Przyciąga zarówno miłośników sztuki, jak i osoby zainteresowane polską tradycją, kulturą ludową czy historią ilustracji książkowej. Wyjątkowość kompozycji, ich narracyjna przejrzystość i emocjonalna siła sprawiają, że pozostają one atrakcyjne i aktualne, niezależnie od zmieniających się trendów.

Wystawa w Galerii Plenerowej Łazienek Królewskich nie tylko świętuje 95. urodziny artysty, lecz także otwiera jego twórczość na szeroką publiczność w przestrzeni codzienności. Pokazuje, jak duży wpływ może mieć mecenat instytucjonalny na rozwój kultury, edukację i zachowanie dziedzictwa narodowego. To również przypomnienie, że dobra ilustracja – lekka, ekspresyjna, mądra i pełna emocji – potrafi przetrwać próbę czasu i stać się legendą samą w sobie.

Fot. u góry: Józef Wilkoń, ,,Polskie legendy”|źródło: Bank Pekao S.A.

Aleksandra Okupna