Cykl: Portrety artystów, których warto znać. Wrocławska artystka Anna Szpakowska-Kujawska

Przedstawiamy nowy cykl poświęcony twórcom, którzy kształtują współczesną scenę artystyczną w swoich miastach, często poza głównym obiegiem, ale z wyraźnym, autorskim głosem. Chcemy przyglądać się ich praktykom, drogom twórczym oraz temu, jak lokalny kontekst wpływa na rozwój ich sztuki. Pierwszą odsłonę rozpoczynamy we Wrocławiu, mieście o wyjątkowo żywej i zróżnicowanej scenie artystycznej. Na start przyjrzymy się wrocławskiej artystce, której twórczość łączy osobiste doświadczenie z uważną obserwacją rzeczywistości, budując spójną i rozpoznawalną narrację wizualną. Cykl „Portrety artystów, których warto znać” to przestrzeń do rozmowy o procesie twórczym, inspiracjach i wyzwaniach współczesnego funkcjonowania w świecie sztuki, widzianych z perspektywy konkretnych osób i miejsc.

Wrocławski punkt ciężkości

Są artystki, których obecność w historii sztuki lokalnej jest oczywista, a jednocześnie wymyka się łatwym kategoryzacjom. Anna Szpakowska-Kujawska należy właśnie do tego typu postaci: konsekwentna, długodystansowa, skupiona na pracy, a przy tym stale otwierająca swój język na kolejne media i rejestry doświadczenia. Choć od dekad działa we Wrocławiu i współtworzyła środowisko artystyczne miasta, pozostaje twórczynią autonomiczną, budującą własny porządek pojęć i obrazów. Jej praktyka sytuuje się na pograniczach figuracji i abstrakcji, awangardy i klasyki, realizmu i niesamowitości. To „pomiędzy” nie jest jednak wyrazem niepewności, lecz świadomą strategią. To przestrzeń, w której obraz może być jednocześnie zapisem obserwacji i konstrukcją formalną, opowieścią i strukturą, emocją i dyscypliną.

Biografia i formacja. Od Bydgoszczy do powojennego Wrocławia

Anna Szpakowska-Kujawska urodziła się w 1931 roku w Bydgoszczy jako najmłodsza z trojga dzieci Wacława Szpakowskiego, architekta, muzyka i fotografa, uznawanego za prekursora sztuki geometrycznej, minimal artu i op artu. Już sam rodzinny kontekst wprowadził ją w świat myślenia o formie, rytmie i strukturze, który później stał się jednym z fundamentów jej własnej praktyki artystycznej. Od 1935 roku mieszkała z rodziną w Otwocku, a od 1945 roku związała swoje życie z Wrocławiem. To właśnie tutaj dojrzewała artystycznie, obserwując odbudowujące się miasto i kształtującą się na nowo scenę plastyczną. Wrocław, miasto powojennej energii i otwartości na eksperyment, stworzył jej warunki do długofalowego rozwoju.

Anna Szpakowska-Kujawska, Kompozycja przestrzenna, 1970, projekt, dokumentacja z wystawy w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Fot. Tadeusz Rolke. Kolekcja MWW

Edukacja, Grupa Wrocławska i wybór niezależności

W 1950 roku ukończyła Liceum Sztuk Plastycznych we Wrocławiu, a następnie podjęła studia w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu na Wydziale Malarstwa Architektonicznego. Dyplom uzyskała w 1956 roku w pracowni prowadzonej przez prof. Marię Dawską oraz prof. Eugeniusza Gepperta. Był to kluczowy etap kształtowania jej wrażliwości artystycznej. Z jednej strony czerpała z klasycznego warsztatu, z drugiej stopniowo kierowała się ku syntetycznej formie, porządkom geometrycznym i pracy z rytmem kompozycji. Malarstwo Anny Szpakowskiej-Kujawskiej coraz wyraźniej odchodziło od dosłownej figuracji, zmierzając w stronę abstrakcji opartej na napięciach między kolorem, linią i płaszczyzną.

Anna Szpakowska-Kujawska, Kompozycja przestrzenna – dynamiczna (projekt), 1970| źródło: Wikipedia

Od 1961 roku artystka była związana ze środowiskiem określanym jako Szkoła Wrocławska, później nazywanym Grupą Wrocławską, skupiającym najważniejszych twórców wrocławskiej sceny artystycznej drugiej połowy XX wieku. Przynależność do grupy nie definiuje jednak jej sztuki wprost. Była to raczej rama instytucjonalna i towarzyska, w której funkcjonowała, zachowując własny rytm pracy i własną hierarchię tematów. Jej twórczość od początku opiera się na osobnym napięciu między potrzebą porządku a intuicją, konstrukcją a narracją.

Język na pograniczu. Figuracyjność, abstrakcja,” realizm niesamowity”

To, co w malarstwie Anny Szpakowskiej-Kujawskiej najciekawsze, rozgrywa się w sferze przesunięć. Motyw nie jest u niej pretekstem do ilustracji, a abstrakcja nie staje się dekoracyjnym układem form. Obraz budowany jest jako pole relacji: kolor działa jak pamięć, linia jak zapis ruchu, a kompozycja jak uporczywa próba nazwania świata. Z tego napięcia rodzi się efekt określany jako realizm niesamowity, czyli przedstawienie rozpoznawalne, lecz podszyte inną logiką i wytrącone z codziennego spokoju. Istotne jest również to, że jej twórczość nie opiera się na jednym stylu rozwijanym w nieskończoność. To raczej konsekwentna postawa, która pozwala na zmiany formalne bez utraty tożsamości.

Choć Anna Szpakowska-Kujawska identyfikowana jest przede wszystkim jako malarka, jej praktyka od dziesięcioleci konsekwentnie przekracza medium obrazu. Zajmuje się także malarstwem w architekturze i ceramiką architektoniczną, tworzy rysunki, kolaże, formy przestrzenne oraz obiekty z nietypowych tworzyw, rozwijając własne techniki i rozwiązania materiałowe. Szczególnie interesujące są działania na styku obrazu i obiektu, prace wykonywane na nieoczywistych podłożach, operowanie fakturą oraz łączenie elementów, które w tradycyjnym malarstwie uznawane byłyby za nieprzystające. Ta materialność nie służy efektowi, lecz poszerza zakres opowiadania o świecie. Przedmiot staje się nośnikiem pamięci, a technika prywatnym alfabetem. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów jej praktyki jest obecność słowa. Funkcjonuje ono jako autonomiczny komentarz i forma literacka, ale także jako pełnoprawny składnik warstwy wizualnej, wpisany w strukturę obiektów i kolaży. W efekcie obraz nie zamyka się w tym, co widzialne, lecz otwiera się na lekturę, dopowiedzenie i głos.

Anna Szpakowska-Kujawska, Kompozycja przestrzenna (dynamiczna), projekt, projekt, dokumentacja z wystawy w Muzeum Architektury we Wrocławiu, fot. Michał Diament, 1970, kolekcja MWW

Znanym dla mieszkańców Wrocławia, projektem Anny Szpakowskiej-Kujawskiej jest plafon zaprojektowany przez architekta Macieja Kujawskiego i pomalowany właśnie przez artystkę. Realizacja ta na trwałe wpisała się w wizualną pamięć miasta, stając się jednym z najbardziej czytelnych przykładów jej obecności w przestrzeni publicznej.

Wystawy i powroty do obiegu wystawienniczego

W ostatnich latach twórczość Anny Szpakowskiej-Kujawskiej była przedmiotem ponownego zainteresowania instytucji i kuratorów, co zaowocowało kilkoma istotnymi prezentacjami wystawienniczymi. Jej prace pojawiały się zarówno na wystawach problemowych poświęconych sztuce powojennej i dorobkowi Grupy Wrocławskiej, jak i na ekspozycjach monograficznych, przywracających uwagę do indywidualnych, często niedostatecznie opisanych postaw artystycznych. Szczególne znaczenie miały wystawy prezentujące jej dorobek w kontekście relacji obrazu i obiektu, a także obecności słowa jako elementu konstytuującego strukturę prac. Pokazy te pozwoliły odczytać jej twórczość na nowo, nie jako zamknięty rozdział historii sztuki, lecz jako praktykę pozostającą w dialogu ze współczesnymi pytaniami o materialność, narrację i pamięć.

Anna Szpakowska-Kujawska, Kompozycja przestrzenna, 1970, szkic projektu, akwarela na kartonie, 41,2 x 28,5 cm. Dzięki uprzejmości artystki

Powrót prac Anny Szpakowskiej-Kujawskiej do obiegu wystawienniczego wpisuje się w szerszy proces rewizji i porządkowania narracji o sztuce drugiej połowy XX wieku, zwłaszcza w odniesieniu do artystek, których dorobek rozwijał się poza dominującym nurtem, lecz miał realny wpływ na lokalne i ponadlokalne środowiska artystyczne.

Znaczenie i aktualność dorobku

Dorobek Anny Szpakowskiej-Kujawskiej jest ważny, ponieważ pokazuje model twórczości konsekwentnej i długofalowej, rozwijanej poza logiką sezonowych mód i medialnej widoczności. To sztuka oparta nie na jednym efekcie, lecz na latach pracy nad językiem, relacją między figuracją a abstrakcją, realizmem a przesunięciem w stronę niesamowitości, dyscypliną formy a intuicją. Malarstwo architektoniczne, ceramika, obiekty, kolaże, asamblaże oraz autorskie techniki materiałowe tworzą dorobek, który dobrze odpowiada współczesnemu myśleniu o sztuce jako polu doświadczeń, a nie jedynie stylu.Równie istotna jest obecność słowa pisanego, traktowanego jako komentarz i równorzędne tworzywo wizualne. Wreszcie, jej sztuka ma we Wrocławiu realnie publiczny wymiar. Plafon w Kamienicy Pod Złotą Palmą przy Rynku 58 nie jest jedynie zabytkową dekoracją, lecz dziełem funkcjonującym w codziennym obiegu miasta, współtworzącym pamięć miejsca i jego tożsamość.

Anna Szpakowska-Kujawska – 21 VII 76 – Olimpiada, 1976| źródło: Zasoby Muzeum Sztuki w Łodzi

Postać Anny Szpakowskiej-Kujawskiej powraca dziś w momentach ponownych odczytań i porządkowania narracji o sztuce powojennej, zwłaszcza w kontekście artystek budujących autonomiczne pozycje poza najgłośniejszym nurtem. Niezależność, interdyscyplinarność i trwała obecność w przestrzeni Wrocławia sprawiają, że jej twórczość pozostaje nie tylko ważnym świadectwem epoki, lecz także żywym punktem odniesienia dla współczesnych pytań o relację sztuki, miejsca i doświadczenia.

Fot. u góry: Artystka Anna Szpakowska-Kujawska na wystawie swojej twórczości „Rozbijając mrok” w 2022 roku| źródło: Wikipedia

Aleksandra Okupna