Kazimierz Malewicz i moment, w którym sztuka przestała przedstawiać świat

Gdy ponad sto lat temu zaprezentowano Czarny kwadrat, publiczność stanęła wobec czegoś, czego wcześniej nie doświadczyła. Obraz nie opowiadał historii, nie przedstawiał krajobrazu ani postaci. Był czystą formą. Dla jednych prowokacją, dla innych zapowiedzią końca malarstwa. Dziś podobne gesty nie wywołują już skandalu. Stały się częścią wizualnej codzienności. Właśnie na tym polega skala wpływu Malewicza.

Suprematyzm jako nowy język sztuki

Swoje abstrakcyjne podejście do malarstwa artysta nazwał suprematyzmem, od łacińskiego supremus, czyli „najwyższy”. Chodziło o nadrzędność czystego odczucia nad przedstawieniem rzeczywistości. Suprematyzm opierał się na dominacji prostych figur geometrycznych i ograniczonej palecie barw. Kwadrat, koło czy prostokąt przestały być jedynie elementami kompozycji, a stały się jej głównymi bohaterami. Malewicz uważał, że sztuka jego epoki stała się zbyt reprezentacyjna i zbyt mocno związana z odtwarzaniem świata zewnętrznego. Dążył więc do idei „czystej sztuki”. Jego celem było stworzenie nowego rodzaju doświadczenia wizualnego, takiego, które można nie tylko zobaczyć, ale również odczuć. Eliminując rozpoznawalne motywy, kierował uwagę widza na sam obraz, jego strukturę, rytm i napięcia między formami. Forma miała działać bezpośrednio na percepcję i emocje, bez pośrednictwa narracji. To właśnie ten radykalny gest zapoczątkował jedną z największych rewolucji w historii malarstwa.

Kazimierz Malewicz, fotografia, 1925| źródło: Wikipedia

Od awangardy do międzynarodowego uznania

Artysta urodził się w 1879 roku w Kijowie w rodzinie polskiego pochodzenia. Dorastał na terenach dzisiejszej Ukrainy i Rosji, a artystycznie kształcił się głównie w Moskwie. Zanim stworzył suprematyzm, przechodził przez różne etapy, od inspiracji impresjonizmem po fascynację kubizmem i futuryzmem. Przełom nastąpił w 1915 roku wraz z prezentacją suprematycznych kompozycji. W kolejnych latach rozwijał własną teorię sztuki, pisał teksty programowe i prowadził działalność dydaktyczną. Jego kariera została jednak poważnie ograniczona przez zmiany polityczne i narzucenie doktryny socrealizmu. Zmarł w 1935 roku. Dopiero po jego śmierci świat w pełni uświadomił sobie skalę jego wpływu, a prace artysty zaczęły trafiać do najważniejszych kolekcji muzealnych.

Kazimierz Malewicz, autoportret|źródło: Sotheby’s

Czarny kwadrat jako punkt zwrotny

Czarny kwadrat szybko urósł do rangi ikony nowoczesności. Przez lata narosło wokół niego wiele teorii. Co właściwie oznaczał? Po co został namalowany? Czy pod warstwą farby kryje się dodatkowy sens? Obraz stał się niemal mitem założycielskim sztuki abstrakcyjnej, inspirując kolejne pokolenia twórców. Prosty motyw kwadratu powracał w niezliczonych interpretacjach i wizualnych przekształceniach. Być może właśnie o to najbardziej chodziło Malewiczowi. Nie istnieje jeden właściwy sposób patrzenia na Czarny kwadrat i nie wszystko musi przedstawiać rzeczywistość.

Rozwój technologii pozwolił zajrzeć pod powierzchnię dzieła. Badania przeprowadzone przez specjalistów z Państwowej Galerii Trietiakowskiej wykazały, że pod czarną warstwą znajdują się dwa wcześniejsze obrazy. Najstarszy jest kompozycją kubofuturystyczną, natomiast bezpośrednio pod Czarnym kwadratem znajduje się realizacja protosuprematyczna. Analiza rentgenowska ujawniła także odręczny napis „Murzyni walczący w jaskini”, prawdopodobnie nawiązujący do ironicznej pracy Alphonse Allais z 1897 roku zatytułowanej Murzyni walczący nocą w piwnicy. Te odkrycia nie tyle wyjaśniają obraz, co pokazują proces dochodzenia artysty do ostatecznej formy. Kilka lat później Malewicz poszedł jeszcze dalej, tworząc Biały kwadrat na białym tle z 1918 roku, dziś znajdujący się w zbiorach Museum of Modern Art w Nowym Jorku. Był to skrajny przykład redukcji formy, niemal całkowite zatarcie granicy między obrazem a tłem.

Dlaczego dziś już nas to nie dziwi

To, co sto lat temu wydawało się radykalne, dziś jest oczywiste. Abstrakcja, minimalizm, praca z geometrią czy redukcja środków wyrazu stały się stałym elementem współczesnej sztuki. Monochromatyczne obrazy, instalacje oparte na prostych formach czy konceptualne gesty nie szokują odbiorców. Funkcjonują w galeriach i muzeach jako naturalny język wypowiedzi artystycznej. Dziedzictwo Malewicza widać nie tylko w malarstwie. Jego sposób myślenia o formie przeniknął do architektury, designu, grafiki użytkowej i sztuki cyfrowej. Prostota, modularność i geometryczna klarowność stały się podstawowymi narzędziami wizualnymi współczesnej kultury. Można powiedzieć, że Malewicz nauczył nas patrzeć inaczej. Pokazał, że sztuka nie musi opisywać świata, aby go komentować. Wystarczy, że tworzy nową przestrzeń doświadczenia.

Kazimierz Malewicz, Kompozycja suprematystyczna, 1916|źródło: Christie’s

Dla dzisiejszych twórców pozostaje on przykładem konsekwencji i odwagi formalnej. Jego praktyka pokazuje, że prawdziwa zmiana nie rodzi się z pojedynczego efektownego dzieła, lecz z długofalowej pracy nad ideą. Z perspektywy rynku sztuki to równie istotna lekcja. Wartość artysty buduje się poprzez spójność postawy, obecność w obiegu instytucjonalnym oraz zdolność do tworzenia własnego języka. Suprematyzm był całościowym projektem, a nie stylistyczną ciekawostką. Dlatego do dziś pozostaje punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń.

Dziedzictwo, które nadal pracuje

Choć od powstania Czarnego kwadratu minęło ponad sto lat, pytania postawione przez Malewicza pozostają aktualne. Czym jest obraz? Gdzie kończy się forma, a zaczyna idea? Jak daleko można przesunąć granice percepcji? Być może właśnie dlatego jego twórczość wciąż inspiruje artystów na całym świecie. Dziś nie dziwi nas już abstrakcyjny kwadrat na płótnie. Ale to Malewicz sprawił, że mogliśmy się do niego przyzwyczaić.

Prace Malewicza znajdują się dziś w najważniejszych muzeach sztuki nowoczesnej na świecie, m.in. w Galerii Trietiakowskiej w Moskwie, a także w Nowym Jorku w MoMA oraz Solomon R. Guggenheim Museum. Stedelijk Museum Amsterdam posiada aż 24 obrazy artysty, więcej niż jakiekolwiek inne muzeum poza Rosją. Kolejna znacząca kolekcja jego dzieł znajduje się w State Museum of Contemporary Art Thessaloniki. Skala tej obecności pokazuje, jak trwałe miejsce Malewicz zajmuje w historii sztuki. Nie tylko zmienił język malarstwa, lecz także wpłynął na sposób myślenia o naturze sztuki i roli artysty w społeczeństwie. Jego prace, choć często niezrozumiane w momencie powstania, z czasem zostały uznane za przełomowe dla rozwoju nowoczesności. Dziś odczytywane są nie tylko jako wyraz indywidualnego geniuszu, lecz także jako manifest zachęcający kolejne pokolenia do odważnego poszukiwania nowych form ekspresji.

Kazimierz Malewicz, Supremus No. 55, 1916| źródło: Wikipedia

Nie tylko Czarny kwadrat. Inne ważne prace Malewicza

Choć Czarny kwadrat pozostaje jego najbardziej rozpoznawalnym dziełem, twórczość artysty jest znacznie bogatsza. W okresie suprematycznym powstały m.in. Kompozycja suprematyczna, Czerwony kwadrat, Suprematyzm. Osiem czerwonych prostokątów oraz Biały kwadrat na białym tle.

Każde z tych dzieł rozwijało ideę redukcji formy i stopniowego odchodzenia od świata przedstawionego. Równolegle Malewicz tworzył także prace figuratywne, zwłaszcza w późniejszym okresie życia, kiedy powracał do motywów postaci ludzkich i scen wiejskich. Te obrazy, często surowe i monumentalne w formie, pokazują mniej znane oblicze artysty i dowodzą, że jego praktyka nie była jednorodna, lecz podlegała ciągłym przemianom. To właśnie ta różnorodność sprawia, że Malewicz pozostaje postacią tak inspirującą. Z jednej strony radykalny abstrakcjonista, z drugiej artysta świadomie dialogujący z tradycją. Jego dorobek pokazuje, że nowoczesność nie musi oznaczać zerwania ze wszystkim, co było wcześniej, lecz może polegać na nieustannym redefiniowaniu granic sztuki.

Aleksandra Okupna