Polemika wobec tekstu „Sztuka afrykańska w Europie. Z czyjego miejsca patrzymy”

Artykuł opublikowany 10 lutego 2026 r. w Rynek i Sztuka stawia ważne pytanie: czy współczesna obecność sztuki afrykańskiej w Europie Środkowo-Wschodniej nie odbywa się przypadkiem za pomocą zapożyczonego, zachodniego języka narracji dekolonialnej? Autorka sugeruje, że lokalny kontekst historyczny tej części Europy różni się zasadniczo od doświadczeń dawnych imperiów kolonialnych, a więc mechaniczne przejmowanie kategorii „dekolonizacji” może prowadzić do uproszczeń.

To cenna przestroga. Jednak w tej diagnozie brakuje jednego elementu: uznania, że między Europą Środkową a krajami Afryki może rozwijać się relacja innego typu niż reprodukcja zachodnich modeli. Dobrym przykładem takiej próby jest projekt “Deconfining. Arts, Culture and Policies in Europe and Africa”,  realizowany od 2022 roku przez międzynarodowe konsorcjum instytucji z Europy i Afryki, którego częścią jest Art Transparent.

Już sam tytuł wskazuje, że chodzi nie tylko o prezentację sztuki, lecz o „od-ograniczanie” (de-confining) sztuki, kultury i polityk kulturalnych – o poszerzanie ram myślenia i praktyki instytucjonalnej.

Współpraca, nie import narracji

Projekt nie polega na sprowadzaniu „sztuki afrykańskiej” do Europy ani na symbolicznej adopcji języka dekolonialnego. Jego struktura opiera się na:

• rezydencjach artystycznych,
• wspólnych badaniach,
• warsztatach i debatach,
• współtworzonych wystawach,
• publikacjach i podcastach.

To proces, w którym partnerzy z obu kontynentów pracują równolegle i wspólnie. To nie jest model centrum–peryferie, lecz dialog wielu podmiotów.

Co więcej, Deconfining najprawdopodobniej nie jest jedynym projektem, który łączy narracje środkowoeuropejskie z afrykańskimi w sposób partnerski. W ostatnich latach rośnie liczba inicjatyw budujących relacje poza dawną osią kolonialną. Redukowanie ich wszystkich do kategorii „zapożyczonego języka” oznaczałoby zignorowanie rzeczywistej pracy, jaka dokonuje się w polu sztuki i instytucji kultury.

Dekolonizacja muzeów a budowanie współpracy

Warto wyraźnie rozróżnić dwie kwestie, które w debacie często się mieszają.

Dekolonizacja polskich muzeów dotyczy historii kolekcji, pochodzenia zbiorów, restytucji, relacji władzy wpisanych w instytucje. To obszar wymagający precyzyjnej analizy i nie może być bezrefleksyjnie kopiowany z kontekstów zachodnich.

Natomiast budowanie świadomości współpracy i wymiany między Europą a Afryką to inny porządek działań. Dotyczy współczesnych relacji, wspólnego tworzenia wiedzy, nowych modeli instytucjonalnych i polityk kulturalnych.

Projekt “Deconfining. Arts, Culture and Policies in Europe and Africa” funkcjonuje przede wszystkim na tej drugiej płaszczyźnie. Nie jest symbolicznym „rozliczaniem kolonializmu w Polsce”, lecz praktycznym budowaniem partnerstw i infrastruktury współpracy.

Mylenie tych dwóch poziomów prowadzi do fałszywego wniosku, że każda współpraca z Afryką jest jedynie importem zachodnich debat.

Narratives of Closeness and Distance – wielogłos, nie monolog

Integralną częścią projektu jest e-publikacja pod redacką dr hab. Urszuli Markowskiej-Manista i Natasha Omakhodion  “Narratives of Closeness and Distance” – zbiór tekstów autorów i autorek z różnych krajów partnerskich.

Publikacja nie jest manifestem jednej teorii. To raczej przestrzeń, w której spotykają się refleksje o bliskości i dystansie – geograficznym, historycznym, emocjonalnym, instytucjonalnym. Autorzy i autorki analizują doświadczenia współpracy, napięcia, nieporozumienia, możliwości solidarności i ograniczenia dialogu.

Istotne jest również to, że publikacja funkcjonuje w kilku językach – nie jako jednolity przekaz eksportowany z jednego centrum, lecz jako tekst negocjowany i tłumaczony w różne konteksty kulturowe. Sama forma e-booka – dostępnego i dystrybuowanego w różnych krajach partnerskich – podkreśla otwarty, procesualny charakter projektu.

Wystawa „Deconfining” w Tanzanii – dialog osadzony lokalnie

Równie istotnym elementem jest wystawa „Deconfining”, prezentowana w Tanzanii we współpracy z lokalnym partnerem Nafasi Art Space pod kuratorską opieką Lilian Hypolite, Małgorzaty Miśniakiewicz i Michała Bieńka. Nie jest to „eksport europejskiej perspektywy kuratorskiej”, lecz rezultat wieloletniej współpracy i wymiany rezydencyjnej.

Wystawa gromadzi prace artystów z Europy i Afryki, które odnoszą się do tematów mobilności, granic, pamięci, wspólnoty i polityk kulturowych. Istotny jest kontekst prezentacji: lokalna przestrzeń instytucjonalna, lokalna publiczność, lokalne rozmowy towarzyszące wystawie.

To nie „pokazanie Afryki Europie”, ani „Europy Afryce”, lecz stworzenie platformy, w której różne doświadczenia historyczne i współczesne mogą być odczytywane obok siebie.

Peryferie–peryferie

Autorka artykułu pyta: z czyjego miejsca patrzymy?

Być może odpowiedź brzmi:
– z Europy Środkowej,
– z instytucji uczących się globalnej współpracy,
– z miejsca osób artystycznych negocjujących różne historie,
a może z osi „peryferie–peryferie”.

Relacja między Europą Środkową a wieloma krajami Afryki nie musi powielać modelu dawnych imperiów. Może być relacją między regionami, które – choć w odmienny sposób – funkcjonowały poza globalnymi centrami władzy kulturowej.

Perspektywa „peryferie–peryferie” nie neguje różnic ani nierówności. Przesuwa jednak punkt ciężkości z kopiowania zachodnich debat na budowanie własnych modeli współpracy.

W stronę złożoności

Ostrożność wobec uproszczeń jest potrzebna. Jednak równie niebezpieczne jest redukowanie złożonych, wieloletnich projektów do jednego teoretycznego schematu.

“Deconfining. Arts, Culture and Policies in Europe and Africa” pokazuje, że możliwe jest łączenie narracji środkowoeuropejskich i afrykańskich bez podporządkowywania jednej drugiej. Nie poprzez import języka, lecz poprzez proces współtworzenia.

Z czyjego miejsca patrzymy? Być może z miejsca, które dopiero się kształtuje – w praktyce współpracy, w rozmowie, w tłumaczeniu, w napięciu między bliskością a dystansem.

I być może właśnie to jest dziś najważniejsze.

dr Karolina Bieniek

Karolina Bieniek jest Dyrektorką Fundacji ART TRANSPARENT – organizacji sztuki współczesnej z siedzibą we Wrocławiu, działającej na styku kultury, zaangażowania społecznego i współpracy międzynarodowej. Jest doktorką nauk społecznych oraz ekspertką w zakresie międzynarodowej polityki kulturalnej i dyplomacji kulturalnej, ze szczególnym uwzględnieniem relacji Europa–Afryka.