Kolekcja Peggy Guggenheim należy dziś do najważniejszych prywatnych zbiorów sztuki XX wieku. Jej powstanie było wynikiem niezwykłej intuicji kolekcjonerskiej oraz bliskich relacji Guggenheim z artystami awangardy. Kiedy w 1938 roku w Londynie otworzyła galerię Guggenheim Jeune, rozpoczęła działalność, która w kolejnych latach znacząco wpłynęła na rozwój sztuki nowoczesnej. W tym czasie Marcel Duchamp wprowadził ją w środowisko artystów i pomógł zrozumieć najważniejsze nurty współczesnej sztuki – od abstrakcji po surrealizm.

Pod koniec lat trzydziestych Guggenheim zaczęła realizować ambitny plan stworzenia muzeum sztuki nowoczesnej. W czasie II wojny światowej intensywnie budowała swoją kolekcję, kierując się zasadą „jednego obrazu dziennie”. Dzięki temu zgromadziła dzieła najważniejszych twórców awangardy, które po powrocie do Nowego Jorku zaprezentowała w galerii Art of This Century, otwartej w 1942 roku. Miejsce to szybko stało się jednym z najważniejszych ośrodków prezentacji sztuki współczesnej w Stanach Zjednoczonych.

Peggy Guggenheim at Palazzo Venier dei Leoni, Venice, 1960s. Behind her, on the wall, Tancredi Parmeggiani, Composition (Composizione, 1957), Peggy Guggenheim Collection. Photo Archivio Cameraphoto Epoche. Solomon R. Guggenheim Foundation, Venice, Gift, Cassa di Risparmio di Venezia, 2005.

Palazzo Venier dei Leoni – dom kolekcji nad Canal Grande

Stałą siedzibą kolekcji Peggy Guggenheim stało się weneckie Palazzo Venier dei Leoni, położone bezpośrednio nad Canal Grande. Budynek powstał w XVIII wieku według projektu Lorenza Boschettiego, jednak nigdy nie został ukończony, dlatego jego charakterystyczna, niska fasada wyróżnia się na tle monumentalnych pałaców Wenecji.

W 1949 roku Peggy Guggenheim kupiła palazzo i zamieszkała w nim na stałe, przekształcając przestrzeń w miejsce spotkań artystów, kolekcjonerów i miłośników sztuki. Z czasem pałac stał się nie tylko prywatną rezydencją kolekcjonerki, lecz także przestrzenią prezentacji jednego z najważniejszych zbiorów sztuki nowoczesnej w Europie. Dziś Peggy Guggenheim Collection jest częścią Solomon R. Guggenheim Foundation, do której należą również muzea w Nowym Jorku i Bilbao.

Peggy Guggenheim at Palazzo Venier dei Leoni, Venice, 1960s. Behind her, on the wall, Tancredi Parmeggiani, Composition (Composizione, 1957), Peggy Guggenheim Collection. Photo Archivio Cameraphoto Epoche. Solomon R. Guggenheim Foundation, Venice, Gift, Cassa di Risparmio di Venezia, 2005.

Integralną częścią muzeum jest również ogród rzeźb, który stanowi ważne uzupełnienie ekspozycji prezentowanej we wnętrzach pałacu. W przestrzeni ogrodu znajdują się prace wybitnych artystów XX wieku, reprezentujących różne nurty sztuki nowoczesnej. Rzeźby rozmieszczone wśród zieleni pozwalają oglądać dzieła w bezpośrednim kontakcie z przestrzenią i światłem, dzięki czemu odbiór sztuki nabiera bardziej doświadczeniowego charakteru. Ogród stanowi dziś jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc muzeum, łącząc architekturę pałacu, naturę oraz sztukę współczesną w spójną całość.

Miejsce pamięci Peggy Guggenheim

Peggy Guggenheim zmarła w 1979 roku. Zgodnie z jej wolą została pochowana w Wenecji, w ogrodzie dawnej rezydencji – Palazzo Venier dei Leoni, gdzie dziś mieści się muzeum prezentujące jej kolekcję.

Peggy Guggenheim on the steps of the Grand Canal terrace, on the occasion of the first show she organized at Palazzo Venier dei Leoni, Mostra di Scultura Contemporanea, Venice, September 1949. Photo Archivio Cameraphoto Epoche. Solomon R. Guggenheim Foundation, Venice, Gift, Cassa di Risparmio di Venezia, 2005.

Miejsce to, położone nad Canal Grande, przez wiele lat było jej domem oraz przestrzenią spotkań artystów i przyjaciół. W ogrodzie, który dziś pełni także funkcję ogrodu rzeźb, znajduje się skromne miejsce pamięci kolekcjonerki. Obok niej pochowano również jej ukochane psy rasy Lhasa Apso, które przez lata towarzyszyły jej w codziennym życiu. W tej przestrzeni, otoczonej sztuką i zielenią ogrodu, symbolicznie zamyka się historia jednej z najważniejszych kolekcjonerek sztuki XX wieku.

Kubizm w kolekcji Peggy Guggenheim

Kolekcja Peggy Guggenheim obejmuje około 200 dzieł sztuki, w tym malarstwo, rzeźbę oraz prace na papierze najważniejszych przedstawicieli XX-wiecznej awangardy. Zbiór ten prezentuje rozwój sztuki nowoczesnej, od kubizmu i surrealizmu po abstrakcję oraz ekspresjonizm abstrakcyjny. Dzięki temu kolekcja stanowi jeden z najważniejszych przeglądów sztuki modernistycznej w Europie.

© Peggy Guggenheim Collection, Venice. Photo Matteo De Fina

Istotną część kolekcji stanowią dzieła twórców związanych z kubizmem – kierunkiem rozwijanym na początku XX wieku przez Pabla Picassa i Georgesa Braque’a, inspirowanym analizą formy zaproponowaną wcześniej przez Paula Cézanne’a. Artyści kubistyczni odchodzili od tradycyjnego przedstawiania rzeczywistości, rozbijając formy na geometryczne płaszczyzny oraz ukazując przedmioty z wielu punktów widzenia jednocześnie. Dzięki temu obraz przestawał być iluzją rzeczywistości, a stawał się autonomiczną konstrukcją złożoną z linii, płaszczyzn i relacji między elementami kompozycji. Jednym z przykładów tego podejścia jest obraz Pabla Picassa, Poeta (1911), należący do fazy kubizmu analitycznego. Postać została w nim rozłożona na system subtelnych linii i płaszczyzn utrzymanych w tonacjach brązu oraz szarości. Obraz nie tyle przedstawia postać poety, ile analizuje strukturę przedstawienia.

Pablo Picasso, Butelka, Fajka, kieliszek i butelka Vieux Marc, 1914| źródło: materiały własne

Kolejnym ważnym dziełem w kolekcji jest Fajka, kieliszek i butelka Vieux Marc (1914). Obraz ten reprezentuje późniejszą fazę kubizmu – kubizm syntetyczny, w której artyści zaczęli wprowadzać do kompozycji fragmenty gazet, elementy typografii oraz różnorodne faktury. Dzięki temu obraz staje się konstrukcją złożoną z zestawionych ze sobą płaszczyzn i znaków.

Pablo Picasso, Poeta, 1911| źródło: materiały własne

Awangarda XX wieku w kolekcji Guggenheim

W kolekcji Peggy Guggenheim znajdują się również dzieła artystów związanych z ruchem dadaistycznym, który narodził się w czasie I wojny światowej jako bunt przeciwko tradycyjnym wartościom kultury i sztuki. Jednym z reprezentantów tego środowiska jest Francis Picabia, którego twórczość często wykorzystywała motyw maszyny jako metaforę współczesnej cywilizacji.

© Peggy Guggenheim Collection. Ph. Arianna Ferraretto

W kolekcji znajdują się także prace Marcela Duchampa, jednego z najbardziej wpływowych artystów XX wieku. Jego działania artystyczne koncentrowały się na redefinicji pojęcia dzieła sztuki oraz na analizie relacji między przedmiotem, ideą i kontekstem prezentacji. W zbiorach kolekcjonerki obecne są również obrazy Wasyla Kandinsky’ego, jednego z pionierów malarstwa abstrakcyjnego. Artysta rozwijał koncepcję sztuki niezależnej od przedstawiania rzeczywistości, w której znaczenie budowane jest poprzez kolor, rytm i kompozycję. W obrazie Biały krzyż (1922) geometryczne formy, kontrasty barwne oraz dynamiczny układ elementów tworzą kompozycję o silnym, niemal muzycznym charakterze.

Wassily Kandinsky, Biały krzyż, 1922| źródło: materiały własne

W kolekcji Peggy Guggenheim ważne miejsce zajmują również prace jej męża, Maxa Ernsta, jednego z najważniejszych przedstawicieli surrealizmu. Wśród artystów reprezentowanych w kolekcji znalazł się także Jackson Pollock, którego twórczość odegrała kluczową rolę w rozwoju ekspresjonizmu abstrakcyjnego.

W zbiorach znajdują się również dzieła przedstawicieli surrealizmu, takich jak Salvador Dalí oraz René Magritte, których twórczość wyróżnia się niezwykłą wyobraźnią i charakterystycznym, onirycznym językiem wizualnym. Kolekcja Peggy Guggenheim pozostaje jednym z najważniejszych zbiorów sztuki XX wieku. Zgromadzone przez nią dzieła ukazują rozwój najważniejszych nurtów awangardy – od kubizmu i dadaizmu, przez surrealizm, aż po abstrakcję i ekspresjonizm abstrakcyjny.

Rita Kernn-Larsen (1904-1998), Behind the Mirror (Spejlets Revers), 1937, Oil on canvas, 120 x 84 cm, Kunstmuseet i Tonder, Denmark

W kolekcji znajdują się nie tylko obrazy, lecz także rzeźby oraz elementy wyposażenia wnętrz i meble projektowane przez artystów związanych z nowoczesnym designem. Dzięki swojej intuicji kolekcjonerskiej oraz bliskim relacjom z twórcami Peggy Guggenheim stworzyła zbiór, który do dziś stanowi wyjątkowe świadectwo przemian sztuki nowoczesnej.

© Peggy Guggenheim Collection, Venice. Photo Matteo De Fina

Prezentowana w Palazzo Venier dei Leoni nad Canal Grande kolekcja pozostaje jednym z najważniejszych miejsc na mapie światowych muzeów sztuki modernistycznej.

Fot. u góry: Peggy Guggenheim with her Lhasa Apsos terriers on the Grand Canal terrace of Palazzo Venier dei Leoni, Venice, 1960s. Photo Archivio Cameraphoto Epoche. Solomon R. Guggenheim Foundation, Venice, Gift, Cassa di Risparmio di Venezia, 2005.

Aleksandra Okupna