Biennale w Sydney należy dziś do najważniejszych wydarzeń sztuki współczesnej na półkuli południowej, ale jego znaczenie nie wynika wyłącznie ze skali ani rozpoznawalności. To raczej szczególny model działania: wystawa, która od początku miała „przywieźć świat” do miejsca postrzeganego jako oddalone od głównych centrów artystycznych. Oznaczało to konsekwentne zapraszanie artystów i kuratorów z Europy, Stanów Zjednoczonych i Azji oraz budowanie programu opartego na międzynarodowej selekcji. Sydney jest projektem – próbą przepisania mapy świata sztuki i wejścia w struktury, które ją kształtują.

Początek: projekt wyjścia z izolacji

Courtesy of Biennale of Sydney, fot. Jordan Munns

Biennale powstało w 1973 roku z inicjatywy Franco Belgiorno-Nettisa jako wydarzenie inspirowane Wenecją, ale osadzone w zupełnie innym kontekście geopolitycznym. Jego ambicją było przełamanie izolacji Australii i włączenie jej w obieg międzynarodowy sztuki współczesnej. W latach 70. nie chodziło wyłącznie o prezentację prac, lecz o wejście w system uznania, w którym decyzje kuratorskie, instytucjonalne i krytyczne budują pozycję artystów oraz całych środowisk.

Richard Bell, Biennale of Sydney 2026. Courtesy of Biennale of Sydney.

Już od początku pojawiła się kwestia, która do dziś definiuje charakter tej imprezy: czy ma ona służyć promocji lokalnej sceny, czy raczej wprowadzaniu globalnych sposobów opowiadania o sztuce. Biennale stało się jednym z narzędzi włączania „peryferyjnych” ośrodków do świata sztuki zdominowanego przez Europę i Stany Zjednoczone. Ten podział nie zniknął, zmieniła się jedynie jego forma.

Fernando Poyon, Maja Baska 2. Courtesy of Biennale of Sydney.

Biennale jako punkt wejścia do świata sztuki

Widok instalacji 25. Biennale w Sydney „Rememory”, Art Gallery of New South Wales, 14 marca – 14 czerwca 2026. Prace: artyści. © artyści. Fot. © Art Gallery of New South Wales, Felicity Jenkins.

Wraz z rozwojem wydarzenia Sydney zaczęło pełnić rolę platformy kontaktu między różnymi „światami sztuki”. Oznaczało to współistnienie dwóch równoległych obiegów: lokalnego i międzynarodowego, które przenikały się, ale nie były równorzędne.

Frank Young, Biennale of Sydney 2026. Courtesy of Biennale of Sydney.

Biennale działa więc nie tylko jako wystawa, lecz także jako obszar, w którym dokonuje się wybór i porządkowanie obecności artystów. Artyści z regionów oddalonych od centrów mogą zostać włączeni do globalnego dyskursu, ale na określonych warunkach. Przykłady z regionu Azji i Pacyfiku pokazują, że udział w Sydney bywał początkiem szerszej widzialności: dla części twórców otwierał drogę do obecności w Wenecji czy Kassel, dla innych pozostawał epizodem bez dalszej kontynuacji. Kuratorski wybór nie jest obiektywny. Przesądza o tym, które głosy stają się widoczne, a które pozostają na marginesie. W tym sensie Biennale w Sydney działa podobnie jak Wenecja czy Documenta, ale jego położenie sprawia, że zasady tego procesu są bardziej widoczne. To punkt styku peryferii i centrum, choć nie zawsze na równych zasadach.

Ema Shin, Biennale of Sydney 2026. Courtesy of Biennale of Sydney.

Polska w Sydney: obecność punktowa czy proces

Na tym tle warto przyjrzeć się udziałowi Polski w edycji 2026. W programie Biennale znalazła się prezentacja pracy Kuby Dorabialskiego – artysty operującego językiem filmu i formami audiowizualnymi. Pokazywany fragment projektu Field Report przyjmuje formę eseju wizualnego, opartego na materiale archiwalnym i jego rekonstrukcji, w którym pamięć ukazana jest jako obszar nieustannych przekształceń i sporów interpretacyjnych.Praca podejmuje temat odpowiedzialności wobec historii i sposobów jej opowiadania, wpisując się w główną oś kuratorską zatytułowaną „REMEMORY”. To obecność znacząca, ale zarazem symptomatyczna.

udział Polski w Biennale w Sydney 2026, fot. gov.pl

Polska sztuka pojawia się tu jako pojedynczy głos, funkcjonujący bez szerszej, spójnej reprezentacji. Jej obecność wynika głównie z indywidualnych trajektorii artystów, ich relacji i zaproszeń, a nie z długofalowej strategii instytucjonalnej. Od lat utrzymuje się podobny układ, oparty na wyrazistych jednostkach i ograniczonej ciągłości. Wynika to z kilku nakładających się czynników – ograniczonej obecności polskich kuratorów w międzynarodowych strukturach, rozproszenia działań instytucji oraz braku konsekwentnej polityki budowania widoczności poza Europą. W tym sensie udział w Biennale nie jest jeszcze dowodem na trwałe zakorzenienie w międzynarodowym systemie sztuki. Jest momentem wejścia – możliwością, która dopiero może zostać rozwinięta.

Język, który przekracza lokalność

udział Polski w Biennale w Sydney 2026, fot. gov.pl

Istotne jest jednak to, w jaki sposób polscy artyści wchodzą w ten obieg. Tematy podejmowane przez Dorabialskiego – pamięć, trauma, polityczność historii – należą dziś do najważniejszych w globalnym dyskursie sztuki współczesnej. To język, który pozwala przekroczyć lokalność bez jej utraty. Polska historia, doświadczenie transformacji i społeczne konflikty stają się materiałem czytelnym również poza kontekstem krajowym. Jednocześnie warto pamiętać, że „tłumaczenie lokalności” nie jest procesem obiektywnym. To, co staje się widzialne, bywa także dopasowane do oczekiwań globalnego systemu, który preferuje określone sposoby opowiadania i interpretowania rzeczywistości. W tej przestrzeni między autentycznością a czytelnością rozgrywa się dziś pozycja wielu artystów z Europy Środkowo-Wschodniej.

Polska na Biennale w Sydney 2026, fot. gov.pl

Instytucje, pieniądze, napięcia

Historia Biennale pokazuje również, że sztuka współczesna nie funkcjonuje w oderwaniu od polityki i kapitału. W 2014 roku konflikt wokół sponsora powiązanego z systemem detencji migrantów doprowadził do protestów artystów i wycofania finansowania. To wydarzenie ujawniło strukturę, która zwykle pozostaje niewidoczna.

Biennale jest polem negocjacji między artystami, instytucjami i źródłami finansowania. Decyzje kuratorskie, wybór partnerów, obecność sponsorów – wszystko to wpływa na kształt wystawy i jej znaczenie. Udział Polski w takim wydarzeniu oznacza więc wejście nie tylko w przestrzeń artystyczną, lecz także w złożony układ relacji i zależności, który kształtuje globalny obieg sztuki.

Vernon Ah Kee, Courtesy of Biennale of Sydney

Współczesne kierunki: sztuka wobec odpowiedzialności

W ostatnich latach Biennale coraz wyraźniej reaguje na globalne kryzysy. Kolejne edycje koncentrują się wokół ekologii, wiedzy rdzennych społeczności oraz relacji między człowiekiem a środowiskiem. Narracja kuratorska przesuwa się w stronę współzależności i odpowiedzialności. Sztuka coraz częściej staje się przestrzenią przemyślenia i reinterpretacji rzeczywistości. Edycja 2026 wpisuje się w ten kierunek, podejmując temat pamięci jako obszaru konfliktu, ale też potencjalnej rekonstrukcji. To kontekst, w którym głosy z Europy Środkowo-Wschodniej mogą wybrzmieć szczególnie mocno, pod warunkiem że potrafią wyjść poza własne ramy odniesienia.

Deirdre O’Mahony, Maja Baska 2. Courtesy of Biennale of Sydney.

Dlaczego to Biennale jest ważne dla Polski

Biennale w Sydney pozwala zobaczyć polską sztukę w szerszym układzie odniesienia. Jako element globalnej sieci, w której znaczenie buduje się poprzez relacje, instytucje i decyzje kuratorskie. To również moment konfrontacji z pytaniem o strategię obecności. Czy Polska chce funkcjonować w takich wydarzeniach jako zbiór indywidualnych sukcesów, czy jako świadomy uczestnik globalnego obiegu sztuki, zdolny do budowania ciągłości i wpływu? Bez zmiany podejścia obecność ta pozostanie incydentalna. Udział w Biennale nie przesądza o pozycji ani o trwałej widoczności i nie przekłada się automatycznie na rozwój rynku. Może jednak stać się istotnym etapem, jeśli zostanie potraktowany jako element dłuższego procesu.

fot. (góra) Widok instalacji 25. Biennale w Sydney „Rememory”, Art Gallery of New South Wales, 14 marca – 14 czerwca 2026. Prace: artyści. © artyści. Fot. © Art Gallery of New South Wales, Felicity Jenkins.

Anna Niemczycka-Gottfried

Rynekisztuka.pl