Czy sztuka jest wieczna? Nieśmiertelność artysty i władza spadkobierców

Po śmierci artysty jego głos cichnie, a opowieść o jego twórczości zaczynają prowadzić inni. Nie są to tylko historycy sztuki czy kuratorzy. Coraz częściej najważniejszą rolę przejmują spadkobiercy, fundacje, zarządcy archiwów. To oni decydują, które prace zobaczymy, które pozostaną zamknięte w magazynach, które teksty powstaną, a które nigdy nie ujrzą światła dziennego. To oni kształtują warunki dostępu, a więc także granice interpretacji. Z tej perspektywy „nieśmiertelność” staje się efektem zarządzania.

Przygotowując się do wykład o budowaniu wartości w sztuce zaczęłam coraz uważniej przyglądać się kategorii czasu. Nie temu, który mierzymy wynikami aukcyjnymi czy sezonowymi wzrostami, ale temu, który rozciąga się na dekady. To właśnie tam rozgrywa się prawdziwa wartość. W długim trwaniu, w powolnym osadzaniu się artysty w historii, w procesie, który nie jest ani spontaniczny, ani neutralny. W tym procesie spadkobiercy przestają być jedynie opiekunami dorobku. Stają się jego współautorami. Budują narrację, która ma przetrwać. Decydują o tym, czy artysta zostanie wpisany w kanon, czy pozostanie przypisem. Otwierają jedne drzwi i zamykają inne. Wspierają określone interpretacje, inne pozostawiają bez zaplecza instytucjonalnego. W praktyce oznacza to wpływ na to, co uznajemy za „ważne”, „reprezentatywne”, „kluczowe”.  W wielu przypadkach mamy do czynienia z ogromną, często niedocenianą pracą. Opracowanie archiwów, digitalizacja, badania, publikacje, współpraca z muzeami. Bez tego wysiłku wiele twórczości nie miałoby szansy zaistnieć w obiegu międzynarodowym ani zostać odczytane na nowo.W Polsce widać to wyraźnie. Przykłady działań wokół spuścizny Wróblewskiego, Gierowskiego, Natalii LL czy Wandy Czełkowskiej pokazują, jak wiele zależy od tych, którzy podejmują się odpowiedzialności za pamięć. To praca rozpisana na lata, często wykonywana poza światłem reflektorów, a jednocześnie fundamentalna dla tego, co nazywamy historią sztuki.

Tam, gdzie jest opieka, pojawia się też selekcja. Tam, gdzie jest narracja, pojawia się możliwość jej zawężenia. Spadkobiercy, chcąc chronić wizerunek artysty, niekiedy zaczynają go porządkować. Upraszczać. Eliminować wątki, które nie pasują do spójnej opowieści. W efekcie powstaje obraz gładki, czytelny, łatwy do zakomunikowania. Tyle że niekoniecznie prawdziwy. Prawo autorskie wzmacnia tę pozycję. Daje realne narzędzia kontroli. Bez zgody zarządców majątku nie powstanie publikacja z reprodukcjami, nie odbędzie się duża wystawa, nie zostanie wydana monografia. Badacze i instytucje funkcjonują więc w przestrzeni negocjacji. Między potrzebą rzetelności a koniecznością uzyskania dostępu. To rodzi pytanie, które trudno zignorować. Czy historia sztuki jest zapisem badań, czy raczej rezultatem tego, co zostało udostępnione?

Jeśli dostęp do materiałów jest selektywny, interpretacja również taka się staje. Dzieło przestaje być tylko obiektem. Zaczyna być fragmentem większej konstrukcji, w której znaczenie powstaje na styku obrazu, kontekstu i decyzji o tym, co wolno pokazać. W tym sensie nieśmiertelność artysty nie jest dana raz na zawsze. Jest podtrzymywana. Wymaga pracy, strategii, czasu. Wymaga też ludzi, którzy rozumieją, że pamięć nie jest neutralna. Dla twórcy oznacza to coś, o czym rzadko się mówi. Moment powstania dzieła nie zamyka procesu. To dopiero początek drogi, której dalszy przebieg zależy od innych. Od ich decyzji, kompetencji, intencji. Dla kolekcjonera to z kolei zupełnie inna perspektywa patrzenia na wartość. Nie chodzi wyłącznie o jakość pracy ani o aktualną pozycję artysty. Chodzi o to, co wydarzy się później. Czy powstanie archiwum. Czy ktoś podejmie się opracowania dorobku. Czy pojawi się instytucjonalne wsparcie. Czy narracja będzie rozwijana konsekwentnie. Bo rynek sztuki w swojej najbardziej zaawansowanej formie nie operuje teraźniejszością. Operuje przyszłością, która dopiero się wydarzy. Czy więc sztuka jest wieczna?Może jest. Ale tylko wtedy, gdy ktoś tę wieczność nieustannie podtrzymuje.

fot. (góra) Barry Bibbs, Unsplash

Anna Niemczycka-Gottfried

Rynekisztuka.pl

Bibliografia

Corris, Michael. „Immortality Sucks! How the Estate of the Artist Writes History.” Art Journal 76, nr 1 (2017): 158–169.