Jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł polskiego malarstwa przełomu XIX i XX wieku ponownie będzie można zobaczyć w Warszawie. Japonka Józefa Pankiewicza po latach wraca do stolicy, przypominając o artyście, który odegrał fundamentalną rolę w historii polskiego malarstwa przełomu XIX i XX wieku. Powrót obrazu to nie tylko ważne wydarzenie kolekcjonerskie i muzealne, ale także moment symboliczny dla polskiej historii sztuki. Dzieło uznawane za jedną z ikon rodzimego kolorystycznego modernizmu ponownie wpisuje się w przestrzeń miasta, z którym twórczość Pankiewicza była przez lata silnie związana.
Japonka należy do najbardziej charakterystycznych prac artysty. Obraz powstał w okresie fascynacji sztuką francuską, postimpresjonizmem oraz estetyką Dalekiego Wschodu, która na początku XX wieku silnie oddziaływała na europejskich twórców. Pankiewicz nie traktował jednak japonizmu wyłącznie dekoracyjnie. W jego interpretacji orientalne inspiracje stają się narzędziem budowania nastroju, światła i subtelnej gry kolorystycznej. Powrót dzieła do Warszawy ma szczególne znaczenie również dlatego, że Józef Pankiewicz pozostaje jednym z najważniejszych artystów kształtujących nowoczesne polskie malarstwo. Był nie tylko wybitnym malarzem, ale także pedagogiem i mentorem całego pokolenia twórców związanych później z kapizmem i polskim koloryzmem.
Artysta, który zmienił polskie malarstwo
Józef Pankiewicz urodził się w 1866 roku w Lublinie. Studiował w warszawskiej Klasie Rysunkowej pod kierunkiem Wojciecha Gersona i Aleksandra Kamińskiego, a następnie wyjechał wraz z Władysławem Podkowińskim do Petersburga. Kluczowym momentem dla jego twórczości okazał się jednak pobyt w Paryżu pod koniec lat 80. XIX wieku. To właśnie tam zetknął się z impresjonizmem i nowoczesnym malarstwem francuskim, które na trwałe wpłynęły na jego artystyczny język. Po powrocie do Polski Pankiewicz próbował przenieść impresjonistyczne rozwiązania na grunt rodzimej sztuki. Spotkało się to początkowo z niezrozumieniem zarówno publiczności, jak i krytyków. Jego obrazy wydawały się zbyt nowoczesne, zbyt swobodne formalnie i zbyt mocno skoncentrowane na świetle oraz kolorze. Dziś właśnie te eksperymenty uznawane są za moment przełomowy dla rozwoju polskiego modernizmu. Pankiewicz należał do artystów, którzy nieustannie poszukiwali nowych środków wyrazu. W jego twórczości widoczne są wpływy impresjonizmu, symbolizmu, postimpresjonizmu i koloryzmu. Jednocześnie malarz zawsze zachowywał własną wrażliwość. Potrafił łączyć subtelność światła z emocjonalnym napięciem obrazu, a dekoracyjność z głębokim malarskim wyrafinowaniem.
„Japonka”jako symbol epoki
Sama Japonka zajmuje w dorobku Pankiewicza miejsce szczególne. Obraz uznawany jest za jedno z najbardziej dekoracyjnych i zarazem najbardziej nowoczesnych dzieł artysty. Widać w nim fascynację kulturą Japonii, która w tamtym czasie inspirowała wielu europejskich twórców, między innymi impresjonistów i postimpresjonistów. W przypadku Pankiewicza inspiracja ta nie ogranicza się jednak do egzotycznego kostiumu. „Japonka” staje się przede wszystkim studium koloru, światła i kompozycji. Artysta buduje obraz poprzez subtelne relacje tonalne oraz dekoracyjne zestawienia barw, które nadają pracy niezwykłą lekkość i elegancję.
Józef Pankiewicz, autoportret| źródło: Wikiepda
Dzieło pokazuje także charakterystyczne dla Pankiewicza zainteresowanie atmosferą obrazu. Modelka nie jest przedstawiona w sposób realistyczny czy narracyjny. Ważniejsze stają się nastrój, rytm kompozycji oraz relacja pomiędzy kolorem a światłem. Dzięki temu „Japonka” pozostaje obrazem wyjątkowo nowoczesnym, nawet z perspektywy współczesnego odbiorcy.
Józef Pankiewicz, Japonka| źródło: DESA UNICUM
Historia trzech „Japonek”
Historia Japonki jest zaskakująco wielowątkowa. Józef Józef Pankiewicz stworzył trzy warianty tego motywu, a każda wersja posiada własną historię oraz odmienny charakter formalny. Pierwsza z nich, pochodząca z kolekcji Feliksa „Mangghi” Jasieńskiego, znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Narodowe w Krakowie i uznawana jest za jedną z ikon polskiego malarstwa przełomu XIX i XX wieku. Druga wersja zaginęła i znana jest jedynie z czarno białej reprodukcji. Trzecia, prezentowana obecnie przy Pięknej 1A w Warszawie, przez dekady pozostawała w prywatnych kolekcjach i praktycznie nie była pokazywana publicznie. Poszczególne warianty różnią się detalami kompozycyjnymi i sposobem budowania przestrzeni. W wersji krakowskiej bohaterka stoi obok tradycyjnych japońskich koturnów, a w kompozycji nie pojawia się lustro. W zaginionym wariancie postać przegląda się natomiast w lustrze zawieszonym na ścianie, co wzmacnia psychologiczny i introspekcyjny charakter przedstawienia. Z kolei wersja prezentowana obecnie przez DESA Unicum posiada bardziej szkicowy i eksperymentalny charakter. Historycy sztuki podkreślają, że obraz ten prawdopodobnie poprzedza najbardziej znaną wersję muzealną i pozwala prześledzić proces budowania ostatecznej kompozycji przez artystę.
W krakowskim wariancie widoczne jest wyraźne „domknięcie” obrazu. Kompozycja staje się bardziej uporządkowana, a artysta przykłada większą wagę do dekoracyjności tła, rytmu parawanu oraz harmonii całego przedstawienia. Wersja warszawska wydaje się natomiast bardziej swobodna i malarsko otwarta, dzięki czemu można dostrzec w niej proces twórczego poszukiwania charakterystyczny dla Pankiewicza w okresie fascynacji impresjonizmem i sztuką japońską.
Powrót ważnego dzieła do Warszawy
Powrót Japonki do Warszawy ma również wymiar symboliczny. Stolica była jednym z najważniejszych miejsc związanych z biografią artysty. To tutaj Pankiewicz rozpoczynał edukację, tutaj prezentował swoje pierwsze impresjonistyczne obrazy i tutaj współtworzył początki nowoczesnego malarstwa polskiego. Dla współczesnych odbiorców ponowne pokazanie obrazu staje się okazją do przypomnienia znaczenia Pankiewicza dla historii polskiej sztuki. Artysta przez lata pozostawał jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla kolejnych pokoleń malarzy. Jako pedagog wpłynął między innymi na środowisko kapistów i rozwój polskiego koloryzmu w XX wieku. Powrót dzieła wpisuje się również w szersze zainteresowanie sztuką modernistyczną oraz ponowne odkrywanie klasyków polskiego malarstwa. W ostatnich latach obrazy Pankiewicza coraz częściej pojawiają się w kontekście najważniejszych wystaw muzealnych i rynku sztuki, a jego twórczość uznawana jest za jeden z fundamentów nowoczesnego malarstwa w Polsce. Obraz trafi na aukcję z estymacją na poziomie 12–20 mln zł. Japonka ma szansę stać się jednym z najdrożej sprzedanych obrazów w historii polskiego rynku sztuki, tuż obok rekordowej Rzeczywistości Malczewskiego.
Mimo upływu czasu twórczość Józefa Pankiewicza nie traci aktualności. Jego obrazy nadal zachwycają subtelnością światła, wyczuciem koloru oraz niezwykłą świadomością malarskiej formy. Artysta potrafił połączyć europejską nowoczesność z własną wrażliwością, tworząc język, który do dziś pozostaje jednym z najważniejszych osiągnięć polskiej sztuki przełomu wieków. Powrót Japonki do Warszawy jest więc czymś więcej niż tylko wydarzeniem wystawienniczym. To przypomnienie o artyście, który zmienił sposób myślenia o malarstwie w Polsce i otworzył rodzimą sztukę na europejską nowoczesność. Dzięki takim dziełom historia polskiego modernizmu odzyskuje swoją widoczność, a współcześni odbiorcy mogą ponownie odkrywać jednego z najwybitniejszych polskich malarzy XX wieku.
Aleksandra Okupna
