Rynek sztuki od dziesięcioleci opowiada przede wszystkim historie o początkach. O pierwszych wystawach, odkryciach kolekcjonerskich, przełomowych zakupach i rekordach aukcyjnych. Znacznie rzadziej mówi się o tym, co dzieje się później: gdy kolekcja osiąga dojrzałość, właściciel kończy działalność kolekcjonerską lub odchodzi, a dorobek wielu lat trafia w ręce kolejnego pokolenia. Tymczasem właśnie ten etap przesądza o przyszłości każdej kolekcji. Prędzej czy później pojawia się pytanie: kto przejmie za nią odpowiedzialność?  Ważne jest zachowanie spójności zbioru, jego znaczenia historycznego, kompletnej dokumentacji, możliwości dalszych badań oraz wartości budowanej przez dziesięciolecia. To właśnie w tym momencie rozstrzyga się, czy kolekcja pozostanie rozpoznawalnym elementem historii sztuki, czy rozpadnie się na pojedyncze obiekty rozproszone pomiędzy spadkobierców i uczestników rynku.

Największy transfer majątku w historii

Przez wiele lat sukcesja pozostawała na marginesie dyskusji o rynku sztuki. W ostatniej dekadzie temat wyraźnie zyskał na znaczeniu. Nie wynika to jedynie ze wzrostu cen dzieł ani rosnącego zainteresowania sztuką jako składnikiem prywatnego majątku. Znacznie większe znaczenie mają zmiany demograficzne zachodzące w światowej gospodarce. W ciągu najbliższych dwóch dekad nastąpi największy w historii transfer prywatnego majątku między pokoleniami. Według analiz Cerulli Associates do 2045 roku wartość przekazywanych aktywów przekroczy 84 biliony dolarów. Ponad 72 biliony trafią do spadkobierców, a niemal 12 bilionów zostanie przekazane organizacjom filantropijnym. Znaczną część tego majątku tworzą aktywa niepłynne, takie jak nieruchomości, przedsiębiorstwa rodzinne, dobra luksusowe oraz dzieła sztuki. Raporty dotyczące wealth management pokazują, że nadchodząca zmiana będzie miała charakter przede wszystkim jakościowy. Dziedziczeniu podlega bowiem również sposób zarządzania majątkiem. Młodsze pokolenia inaczej definiują wartość aktywów, częściej oczekują większej płynności portfela, większą wagę przywiązują do inwestycji zgodnych z własnymi przekonaniami społecznymi i środowiskowymi oraz znacznie chętniej korzystają z profesjonalnego doradztwa. W przypadku kolekcji sztuki oznacza to, że decyzje podejmowane przez spadkobierców nie zawsze będą zgodne z intencjami osób budujących swoje zbiory przez kilkadziesiąt lat. Rynek sztuki znalazł się więc w wyjątkowym momencie. Nigdy wcześniej wartość prywatnych kolekcji nie była tak wysoka, a jednocześnie tak wiele z nich nie miało zmienić właściciela w tak krótkim czasie. Ta kumulacja sprawia, że sukcesja przestaje być problemem pojedynczych rodzin. W coraz większym stopniu wpływa na przyszły kształt światowego rynku sztuki.

Sztuka wymaga innego podejścia niż pozostałe aktywa

Zmianę tę dostrzegają również instytucje finansowe obsługujące najzamożniejszych klientów. Jeszcze kilkanaście lat temu dzieła sztuki pojawiały się w raportach wealth management głównie jako aktywa alternatywne lub element dywersyfikacji majątku. Dziś coraz częściej analizuje się je jako część planowania wielopokoleniowego oraz zarządzania majątkiem rodzinnym. Wynika to z przekonania, że sztuka należy do najbardziej złożonych składników rodzinnego majątku. Na pierwszy rzut oka kolekcja może przypominać portfel inwestycyjny. W obu przypadkach mamy do czynienia z aktywami posiadającymi określoną wartość rynkową, które można sprzedać lub odziedziczyć. To jednak podobieństwo okazuje się powierzchowne. Z ekonomicznego punktu widzenia dzieła sztuki funkcjonują według zupełnie innych zasad niż większość składników majątku. Akcje można podzielić między kilku spadkobierców bez utraty ich wartości użytkowej. Nieruchomość można sprzedać, a uzyskane środki rozdzielić proporcjonalnie między beneficjentów. Udziały w przedsiębiorstwie mogą zostać objęte odpowiednimi rozwiązaniami sukcesyjnymi albo przeniesione do fundacji rodzinnej. W przypadku sztuki podobne rozwiązania często okazują się niemożliwe lub prowadzą do nieodwracalnej utraty wartości. Obrazu nie da się podzielić pomiędzy troje dzieci. Instalacji multimedialnej nie sposób sprzedać fragmentami. Cykl fotograficzny, archiwum artysty czy historyczna kolekcja sztuki współczesnej funkcjonują jako intelektualna całość. Ich znaczenie wynika nie tylko z wartości poszczególnych obiektów, ale również z relacji między nimi. Rozproszenie takiego zbioru oznacza często utratę kontekstu budowanego przez dziesięciolecia.

Integralność kolekcji jako wartość

Z tego powodu specjaliści zajmujący się zarządzaniem kolekcjami coraz częściej odwołują się do pojęcia integralności kolekcji. Obejmuje ono zachowanie fizycznego zespołu dzieł, jego struktury, historii powstawania, dokumentacji oraz koncepcji rozwijanej przez kolekcjonera. Integralność zbioru bywa dziś równie ważna jak wartość rynkowa poszczególnych obiektów. Zmienia to również sposób myślenia o sukcesji. Przez wiele lat planowanie spadkowe koncentrowało się na pytaniu, kto zostanie właścicielem określonych aktywów. W przypadku kolekcji sztuki równie ważne jest inne pytanie: czy po zmianie właściciela kolekcja nadal będzie istnieć jako kolekcja? Nie jest to problem wyłącznie teoretyczny. Historia rynku sztuki dostarcza wielu przykładów zbiorów budowanych przez całe życie, które w ciągu kilku miesięcy po śmierci właściciela zostały całkowicie rozproszone. Z perspektywy rynku taki proces jest naturalny. Aukcje zyskują nowe obiekty, kolekcjonerzy otrzymują dostęp do dzieł wcześniej niedostępnych, a rynek wtórny pozostaje płynny. Z punktu widzenia historii sztuki skutki bywają jednak znacznie poważniejsze. Wraz z rozproszeniem kolekcji znika możliwość odtworzenia jej pierwotnego znaczenia, a badacze tracą dostęp do relacji między dziełami, które często przesądzały o wyjątkowości całego zbioru. Szczególnie wyraźnie widać to w kolekcjach tworzonych według jasno określonej koncepcji kuratorskiej. Coraz częściej kolekcjonerzy budują zbiory poświęcone konkretnym zjawiskom artystycznym, wybranym twórcom, regionom lub okresom historycznym. W takich przypadkach wartość intelektualna kolekcji znacznie wykracza poza sumę wartości poszczególnych obiektów. To właśnie odróżnia sztukę od większości innych aktywów. Jej wartość ma wiele wymiarów: ekonomiczny, kulturowy, dokumentacyjny i symboliczny. Każda decyzja dotycząca sukcesji wpływa na wszystkie z nich jednocześnie.

Od dziedziczenia majątku do zarządzania dziedzictwem

Współczesne planowanie sukcesji coraz częściej odchodzi od prostego modelu przekazania własności na rzecz zarządzania dziedzictwem. Różnica między tymi podejściami wydaje się niewielka, ale prowadzi do zupełnie innego myślenia o przyszłości kolekcji. W pierwszym przypadku przedmiotem planowania jest majątek. W drugim – zachowanie wartości, której nie da się sprowadzić wyłącznie do ceny. Pierwszym odruchem wielu właścicieli kolekcji jest przekonanie, że o przyszłości zbioru przesądzą przepisy prawa spadkowego. W rzeczywistości prawo reguluje jedynie przejście własności. Nie odpowiada natomiast na pytania o dalszą opiekę konserwatorską, zarządzanie dokumentacją, relacje z muzeami, współpracę z galeriami czy strategię obecności dzieł na rynku. To właśnie te decyzje w największym stopniu wpływają na zachowanie wartości kolekcji w długiej perspektywie. Doradcy zajmujący się planowaniem majątkowym coraz częściej wskazują, że największym zagrożeniem nie są dziś podatki ani potencjalne konflikty pomiędzy spadkobiercami. Największe ryzyko wiąże się z brakiem przygotowanego planu. Gdy właściciel nie pozostawia jasnych dyspozycji, odpowiedzialność przejmują osoby, które często nie uczestniczyły w budowaniu kolekcji i nie mają wiedzy potrzebnej do jej prowadzenia.

Gdy kolejne pokolenie patrzy na kolekcję inaczej

Zmiana ma również wymiar pokoleniowy. Badania przywoływane przez specjalistów zajmujących się sukcesją pokazują, że wraz z przekazywaniem majątku zmieniają się oczekiwania kolejnych generacji wobec doradców, sposobów inwestowania i zarządzania aktywami. Jednocześnie wielu spadkobierców nie zamierza kontynuować strategii swoich rodziców czy dziadków. Dotyczy to również kolekcji sztuki. Osoba, która przez całe życie nie interesowała się sztuką współczesną, po odziedziczeniu kilkuset obiektów często postrzega je przede wszystkim jako aktywa wymagające wyceny i sprzedaży, a nie jako spójny zbiór budowany przez dziesięciolecia. Nie oznacza to jednak, że rozproszenie kolekcji zawsze należy uznać za porażkę. Historia rynku sztuki zna wiele przypadków, w których sprzedaż zbioru doprowadziła do ponownego odkrycia wybitnych dzieł, ich wejścia do kolekcji muzealnych lub rozpoczęcia nowych badań. Problem pojawia się wtedy, gdy rozproszenie jest skutkiem przypadku, a nie świadomej decyzji właściciela. Ta różnica ma zasadnicze znaczenie dla przyszłości kolekcji. Profesjonalne planowanie sukcesji nie polega na zachowaniu zbioru za wszelką cenę. Czasem najlepszym rozwiązaniem jest sprzedaż części dzieł, przekazanie wybranych obiektów instytucjom publicznym albo podział kolekcji między kilku spadkobierców. Najważniejsze jest to, aby decyzje wynikały z wcześniej przyjętej strategii, a nie z konieczności szybkiego uporządkowania masy spadkowej.

Dokumentacja jest częścią wartości kolekcji

Rynek sztuki dostarcza wielu przykładów pokazujących, jak wiele zależy od wcześniejszych przygotowań. W krajach anglosaskich planowanie sukcesji kolekcji często rozpoczyna się na wiele lat przed śmiercią właściciela. Obejmuje kwestie prawne i podatkowe, porządkowanie archiwów, aktualizację dokumentacji proweniencyjnej, cyfryzację zasobów, ocenę stanu zachowania dzieł oraz rozmowy z członkami rodziny o przyszłości kolekcji. Dzięki temu otwarcie testamentu nie rozpoczyna procesu decyzyjnego, lecz uruchamia wcześniej przygotowany plan. Takie podejście wynika z prostego faktu. Kolekcja sztuki nie jest samowystarczalnym aktywem. Jej wartość zależy od całego systemu informacji, dokumentów i relacji tworzonych przez właściciela przez wiele lat. Faktury zakupu, korespondencja z artystami, ekspertyzy, certyfikaty autentyczności, dokumentacja konserwatorska, fotografie z wystaw, umowy depozytowe czy katalogi ekspozycji tworzą zasób wiedzy równie cenny jak same dzieła. Utrata tej dokumentacji może obniżyć wartość rynkową obiektu albo utrudnić jego sprzedaż, wypożyczenie do muzeum czy wykorzystanie w badaniach naukowych. Dlatego kompletna dokumentacja proweniencyjna i konserwatorska należy dziś do podstawowych elementów ochrony wartości kolekcji. Jej znaczenie rośnie również dlatego, że współczesny rynek sztuki stawia znacznie wyższe wymagania niż jeszcze dwie lub trzy dekady temu. Muzea, domy aukcyjne i kolekcjonerzy oczekują coraz pełniejszej wiedzy o pochodzeniu dzieł, historii własności oraz stanie ich zachowania. W wielu segmentach rynku brak odpowiednio udokumentowanej proweniencji wpływa już nie tylko na cenę, ale również na możliwość wprowadzenia obiektu do obrotu.

Kiedy sukcesji wymaga cały dorobek artysty

Jeszcze bardziej złożona sytuacja pojawia się wtedy, gdy przedmiotem sukcesji nie jest kolekcja, lecz cały dorobek twórczy artysty. Po śmierci pozostają bowiem nie tylko obrazy, rzeźby czy fotografie znajdujące się w pracowni. Pozostaje także ogromny zasób wiedzy wymagający dalszego zarządzania. Obejmuje szkice, notatniki, dokumentację fotograficzną, korespondencję, projekty niezrealizowanych prac, materiały cyfrowe, dokumentację wystaw, prawa autorskie, licencje, archiwum prasowe, a często również dużą liczbę niewystawionych dzieł. W przypadku twórców sztuki współczesnej dochodzą instrukcje montażowe instalacji, dokumentacja dzieł efemerycznych, zapisy performansów oraz pliki cyfrowe będące integralną częścią realizacji. Właśnie dlatego w międzynarodowym środowisku funkcjonuje pojęcie artist estate. Nie oznacza ono wyłącznie masy spadkowej pozostawionej przez artystę. Odnosi się do całego systemu zarządzania jego spuścizną po śmierci – obejmującego dzieła, archiwa, prawa autorskie, badania naukowe, relacje z muzeami, działalność wydawniczą oraz strategię obecności twórczości na rynku. Profesjonalne zarządzanie artist estate powinno rozpocząć się od opracowania długofalowej strategii, zabezpieczenia dorobku, uporządkowania zbioru dzieł oraz wyboru odpowiedniej struktury organizacyjnej. Dopiero na tej podstawie można podejmować decyzje dotyczące rynku, współpracy z muzeami i rozwoju badań naukowych.

Śmierć artysty nie kończy jego historii

O autorce:
Anna Niemczycka-Gottfried specjalizuje się w doradztwie na rynku sztuki, zarządzaniu kolekcjami oraz planowaniu sukcesji dzieł sztuki. Jest założycielką Niemczycka Art Consulting, gdzie wspiera kolekcjonerów, artystów i instytucje w budowaniu, dokumentowaniu oraz długoterminowym zarządzaniu kolekcjami.

To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie. W potocznym rozumieniu sukcesja artysty bywa utożsamiana z przekazaniem praw do obrazów pozostających w pracowni. W rzeczywistości jest to jedynie fragment całego procesu. W przypadku twórców o ugruntowanej pozycji znacznie większą wartość może przedstawiać uporządkowane archiwum, prawa do reprodukcji, możliwość opracowania catalogue raisonné czy relacje z instytucjami naukowymi. Nieprzypadkowo wielu badaczy rynku sztuki podkreśla, że śmierć artysty nie kończy budowania jego pozycji. Bardzo często właśnie wtedy rozpoczyna się najważniejszy etap. Dopiero kolejne lata pokazują, czy twórczość utrwali się w świadomości muzeów, historyków sztuki i kolekcjonerów, czy stopniowo zniknie z pola ich zainteresowania. Andy Warhol powiedział, że „śmierć może uczynić z człowieka gwiazdę”. Cytat ten często przywołuje się jako ironiczny komentarz do mechanizmów rynku sztuki. Jest jednak tylko częściowo prawdziwy. Sama śmierć nie gwarantuje trwałego miejsca w historii. Decyduje o tym istnienie struktury zdolnej zarządzać dorobkiem artysty przez kolejne dekady. Bez profesjonalnego zaplecza nawet wybitna twórczość może utracić swoją widoczność. Dobrze zorganizowany artist estate tworzy natomiast warunki do ponownego odkrywania dorobku, prowadzenia badań oraz długofalowej współpracy z muzeami i rynkiem.  Historia sztuki dostarcza wielu przykładów potwierdzających tę zależność. W kolejnych dekadach po śmierci artysty o jego miejscu w kanonie często nie decydują już nowe dzieła, lecz sposób zarządzania pozostawioną spuścizną. Kto odpowiada za archiwum? Kto wydaje zgody na reprodukcje? Kto przygotowuje publikacje naukowe? Kto współpracuje z kuratorami dużych wystaw retrospektywnych? Kto prowadzi prace nad catalogue raisonné? Odpowiedzi na te pytania wpływają zarówno na znaczenie twórczości w historii sztuki, jak i na jej wartość rynkową.

Anna Niemczycka-Gottfried

Źródła: