Unia odcina Biennale od dwóch milionów euro. Rosyjski pawilon wystawił na próbę granice artystycznej neutralności

Europejska Agencja Wykonawcza ds. Edukacji i Kultury zakończyła dotację w wysokości dwóch milionów euro przeznaczoną dla fundacji La Biennale di Venezia. Decyzja, potwierdzona 21 lipca po analizie prawnej i na podstawie rekomendacji Komisji Europejskiej, jest bezpośrednią konsekwencją dopuszczenia Rosji do udziału w 61. Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Wenecji. Wyjaśnienia przedstawione przez organizatorów nie przekonały Brukseli.

Konflikt narastał od marca. W oficjalnym oświadczeniu wiceprzewodnicząca Komisji Henna Virkkunen i komisarz Glenn Micallef zdecydowanie potępili zgodę na ponowne otwarcie rosyjskiego pawilonu. Przypomnieli, że kultura powinna chronić wartości demokratyczne, wspierać dialog, różnorodność i wolność wypowiedzi, a „nie powinna nigdy służyć jako platforma propagandy”. Komisja zapowiedziała wówczas, że udział Rosji może doprowadzić do zawieszenia albo zakończenia unijnej dotacji.

Tegoroczne Biennale, zatytułowane In Minor Keys, trwa od 9 maja do 22 listopada. Wystawa została zrealizowana zgodnie z koncepcją zmarłej w 2025 roku kuratorki Koyo Kouoh. Rosja wróciła do Giardini po dwóch nieobecnych edycjach: w 2022 roku rosyjscy artyści sami zrezygnowali z udziału po pełnoskalowej inwazji na Ukrainę, natomiast dwa lata później budynek rosyjskiego pawilonu udostępniono reprezentacji Boliwii.

Powrót przygotowano pod tytułem The Tree Is Rooted in the Sky – „Drzewo jest zakorzenione w niebie”. Projekt, koordynowany przez Rosyjską Akademię Muzyczną im. Gniesinych, przedstawiano jako ponadnarodowe przedsięwzięcie muzyków, poetów i filozofów, oparte na dialogu tradycji oraz kultur. Przez kilka dni poprzedzających oficjalne otwarcie Biennale w budynku odbywały się koncerty i performanse. Później pawilon zamknięto dla zwiedzających, pozostawiając na ekranach widocznych przez okna nagrania wcześniejszych występów.

Ta ostrożna formuła nie rozładowała napięcia. Podczas dni przedpremierowych przed rosyjskim pawilonem protestowały między innymi Pussy Riot i FEMEN. Demonstranci oskarżali organizatorów o normalizowanie obecności państwa prowadzącego wojnę i wykorzystywanie kultury jako narzędzia wpływu. Protest doprowadził do czasowego zamknięcia budynku, a wenecka policja uniemożliwiła części aktywistów wejście do środka.

Stanowisko samego Biennale opiera się na zupełnie innym rozumieniu instytucjonalnej niezależności. Organizatorzy od początku podkreślali, że Wenecja ma pozostać przestrzenią dialogu, otwartości i wolności artystycznej, a państwa uznawane przez Republikę Włoską mogą samodzielnie ubiegać się o udział w wystawie. W tym ujęciu wykluczenie narodowej reprezentacji oznaczałoby wprowadzenie politycznej cenzury i podważenie jednego z fundamentów Biennale.

Po decyzji europejskiej agencji fundacja zapowiedziała odwołanie. Zwróciła również uwagę na istotną rozbieżność: odebrane środki nie finansowały wystawy sztuki ani rosyjskiego pawilonu. Były przeznaczone na działalność sektora filmowego, w tym Biennale College oraz Venice Production Bridge – programy wspierające młodych filmowców, producentów, rozwój projektów i międzynarodową współpracę. Według władz Biennale cofnięcie dotacji nie będzie miało znaczącego wpływu na budżet ani na zaplanowane wydarzenia.

Właśnie ten element sprawia, że sprawa jest bardziej złożona niż prosty spór o obecność Rosji. Komisja Europejska nie zakazała organizacji pawilonu i formalnie nie ingerowała w program wystawy. Uznała jednak, że instytucja korzystająca z pieniędzy europejskich powinna respektować polityczne i etyczne zasady wspólnoty. Biennale odpowiada, że sankcja dotknęła programów niezwiązanych z decyzją, która wywołała konflikt. Przedmiotem ewentualnego odwołania będzie więc zapewne nie tylko autonomia artystyczna, lecz także proporcjonalność zastosowanego środka.

Decyzja o odebraniu dotacji pokazuje, że po rozpoczęciu wojny w Ukrainie europejskie instytucje coraz mniej skłonne są traktować kulturę jako obszar odseparowany od politycznych konsekwencji. W Wenecji pytanie o wolność sztuki zderzyło się z pytaniem o granice publicznego finansowania. Rosyjski pawilon był otwarty zaledwie przez kilka dni, ale spór, który wywołał, może wpłynąć na europejską politykę kulturalną znacznie dłużej niż sama wystawa.

Oprac. A.A.