Dzieła Fridy Kahlo opuszczają Meksyk. Wokół kolekcji Gelmanów narasta spór

Jedna z najważniejszych prywatnych kolekcji sztuki meksykańskiej XX wieku rozpoczyna europejską podróż. Colección Gelman Santander liczy 160 prac, w tym 18 dzieł Fridy Kahlo. Blisko sto obiektów zostanie pokazanych we wrześniu w Hiszpanii. Ich wyjazd z Meksyku wywołał protesty artystów i historyków sztuki, pytania o warunki umowy z Santanderem oraz dyskusję o tym, kto powinien decydować o dziełach uznawanych za część narodowego dziedzictwa.

8 września na północy Hiszpanii zostanie otwarte nowe centrum sztuki. Jedną z pierwszych wystaw będzie „Modern Mexico in the Gelman Santander Collection”, prezentująca blisko sto dzieł meksykańskiego modernizmu. Ekspozycja potrwa do 10 stycznia 2027 roku. Wśród prezentowanych artystów znajdą się Frida Kahlo, Diego Rivera, Rufino Tamayo, José Clemente Orozco, David Alfaro Siqueiros oraz María Izquierdo. Zapowiedź wystawy zapewne nie wywołałaby poza środowiskiem sztuki szczególnych emocji, gdyby nie spór, który od kilku miesięcy toczy się w Meksyku. Jego przedmiotem stała się nie tyle sama możliwość wypożyczania dzieł za granicę, ile status kolekcji, warunki jej wieloletniego zarządzania przez Santander i granice swobody właściciela w przypadku obiektów objętych państwową ochroną.

Kolekcja Gelmanów. 160 dzieł i 18 prac Fridy Kahlo

Jacques i Natasha Gelman zaczęli kolekcjonować sztukę meksykańską w latach 40. XX wieku. Jacques Gelman, związany wcześniej z europejskim przemysłem filmowym, osiadł w Meksyku pod koniec lat 30. i stał się jednym z ważnych producentów tamtejszego kina. Sukces zawodowy pozwolił małżeństwu stworzyć kilka znaczących zbiorów sztuki. Kolekcję meksykańską zapoczątkował zamówiony u Diego Rivery w 1943 roku portret Natashy Gelman.

Portret Nataszy Gelman, 1943 r., Colección Gelman Santander © 2026 Banco de México Diego Rivera Frida Kahlo Museums Trust, Mexico, D.F. / VEGAP. Fotografía © Gerardo Suter

Z czasem dołączyły do niego dzieła najważniejszych twórców meksykańskiego modernizmu. Dziś Colección Gelman Santander obejmuje 160 obiektów. Szczególne miejsce zajmuje w niej 18 prac Fridy Kahlo: dziesięć obrazów, siedem rysunków i jedna grafika. Są wśród nich między innymi „Diego en mi pensamiento”, „Autorretrato con collar” i „Autorretrato con monos”.  Santander podkreśla, że zespół prac pozwala prześledzić praktycznie całą drogę artystyczną Kahlo. Po śmierci Natashy Gelman kolekcją zarządzała Fundación Vergel. W 2023 roku przejęła ją rodzina Zambrano. Trzy lata później Santander poinformował o zawarciu z właścicielami długoterminowego porozumienia dotyczącego zarządzania zbiorem. Od tego czasu funkcjonuje on pod nazwą Colección Gelman Santander. Fundación Banco Santander odpowiada za konserwację, badania, zarządzanie i prezentowanie kolekcji. Bank nie stał się jednak właścicielem dzieł. I właśnie ta różnica znajduje się dziś w centrum meksykańskiej debaty.

Czy prywatny obraz może być jednocześnie dobrem narodowym?

W przypadku Fridy Kahlo odpowiedź nie jest oczywista. W 1984 roku cała jej twórczość została uznana w Meksyku za Monumento Artístico. Oznacza to szczególną ochronę państwa niezależnie od tego, kto jest właścicielem konkretnego dzieła. Podobnym statusem objęte są między innymi prace Diego Rivery, José Clemente Orozca i Davida Alfaro Siqueirosa. Chronione dzieła znajdujące się w Kolekcji Gelman są zarejestrowane i pozostają pod nadzorem Instituto Nacional de Bellas Artes y Literatura, czyli INBAL. Ich czasowy wywóz za granicę wymaga zgody odpowiednich instytucji. Santander zapewnia, że umowa dotycząca kolekcji pozostaje zgodna z meksykańskim prawem dotyczącym zabytków artystycznych i przepisami celnymi. Według obecnych planów zbiór ma wrócić do kraju w 2028 roku. Nie uspokoiło to jednak części środowiska artystycznego.

Colección Gelman Santander © 2026 Banco de México Diego Rivera Frida Kahlo Museums Trust, Mexico, D.F. / VEGAP. Fotografía © Gerardo Suter

Ponad 200 osób domagało się wyjaśnień

W marcu ponad 200 artystów, historyków sztuki i przedstawicieli meksykańskiego życia kulturalnego zażądało większej przejrzystości w sprawie Colección Gelman Santander. Pytano przede wszystkim o pozwolenia dotyczące czasowego wywozu dzieł objętych ochroną, okres, przez jaki mogą pozostawać za granicą, oraz szczegółowe warunki umowy między właścicielami kolekcji, Santanderem i meksykańskimi instytucjami. Sprawa dotarła również do parlamentu. Pojawiły się żądania ujawnienia dokumentacji dotyczącej eksportu oraz historii przemieszczania chronionych prac. Do kontrowersji odniosła się także prezydentka Meksyku Claudia Sheinbaum. Władze wielokrotnie zapewniały, że nie doszło do sprzedaży kolekcji i że dzieła powrócą do kraju. Na razie plan zakłada jednak kilkuletnią obecność zbioru poza Meksykiem. Po wystawie w Santanderze część kolekcji ma zostać pokazana w 2027 roku w Fondation Beyeler w Bazylei, a następnie w Nasjonalmuseet w Oslo. W 2028 roku prace mają wrócić do Meksyku i trafić na wystawę w Museo de Arte Contemporáneo de Monterrey.

Colección Gelman Santander © 2026 Banco de México Diego Rivera Frida Kahlo Museums Trust, Mexico, D.F. / VEGAP. Fotografía © Gerardo Suter

W Meksyku wystawę obejrzało ponad 310 tys. osób

Emocje wokół wyjazdu kolekcji były tym większe, że jeszcze kilka tygodni temu można było ją oglądać w Museo de Arte Moderno w mieście Meksyk. Na wystawie „Relatos modernos. Obras emblemáticas de la Colección Gelman Santander” zaprezentowano 68 prac, w tym dziesięć obrazów Fridy Kahlo. Była to pierwsza od niemal dwóch dekad tak szeroka prezentacja kolekcji w Meksyku. Zainteresowanie przekroczyło oczekiwania organizatorów. Ekspozycję odwiedziło ponad 310 tys. osób. Ze względu na frekwencję jej trwanie przedłużono, a inaugurację Faro Santander przesunięto na wrzesień. W ostatni weekend wystawy przed Museo de Arte Moderno pojawili się przeciwnicy wyjazdu kolekcji. Symboliczne pożegnanie odbyło się przy dźwiękach „Las Golondrinas”, tradycyjnej meksykańskiej pieśni wykonywanej przy rozstaniach.

Colección Gelman Santander © 2026 Banco de México Diego Rivera Frida Kahlo Museums Trust, Mexico, D.F. / VEGAP. Fotografía © Gerardo Suter

Kolekcja jako zabezpieczenie kredytu

Spór ma bowiem jeszcze jeden wymiar: finansowy. Według informacji ujawnionych przez „El País” Santander udzielił Marcelo Zambrano kredytu w wysokości 150 mln dolarów. Zabezpieczeniem zobowiązania ma być 156 dzieł z kolekcji, których łączną wartość określono na około 356 mln dolarów. Finansowanie zostało zawarte na 12,5 roku. Sam mechanizm nie jest na rynku sztuki niczym niezwykłym. Dzieła Picassa, Warhola czy Basquiata od dawna funkcjonują jako aktywa wykorzystywane przy zabezpieczaniu dużych operacji finansowych. W przypadku Kolekcji Gelman sytuacja jest jednak szczególna. Te same obiekty są jednocześnie prywatną własnością, częścią historii sztuki Meksyku, przedmiotem państwowej ochrony, podstawą programu wystawienniczego europejskiej instytucji oraz zabezpieczeniem wielomilionowego kredytu. Spór o ich wyjazd staje się więc pytaniem nie tylko o możliwość przemieszczania dzieł, lecz także o to, gdzie kończy się prawo właściciela do dysponowania prywatnym aktywem, a zaczyna interes publiczny.

Sąd Najwyższy zajmie się dziełami Kahlo

Tym bardziej że równolegle w Meksyku rozwija się sprawa, która może mieć znaczenie dla sposobu traktowania dzieł Kahlo w przyszłości. W lipcu meksykański Sąd Najwyższy zdecydował się przejąć do rozpoznania sprawę dotyczącą przepisów uniemożliwiających definitywny eksport prac artystki. Postępowanie nie dotyczy bezpośrednio Colección Gelman Santander. Jego punktem wyjścia jest „Autorretrato con medallón” z 1948 roku, należący do banku Ve por Más. Właściciel zakwestionował ograniczenia uniemożliwiające trwały wywóz obrazu z Meksyku. Sąd będzie musiał odpowiedzieć na pytanie, jak daleko państwo może ingerować w prawa właściciela prywatnego dzieła w imię ochrony narodowego dziedzictwa. Orzeczenie może mieć konsekwencje wykraczające daleko poza historię jednego obrazu.

Autoportret z naszyjnikiem, 1933, Colección Gelman Santander © 2026 Banco de México Diego Rivera Frida Kahlo Museums Trust, Mexico, D.F. / VEGAP. Fotografía © Gerardo Suter

Kto może decydować o Fridzie Kahlo?

Z punktu widzenia prawa własności sytuacja wydaje się prosta: o dziele decyduje właściciel, o ile działa w granicach obowiązujących przepisów. W przypadku Fridy Kahlo ta odpowiedź szybko okazuje się niewystarczająca. Jej dorobek jest stosunkowo niewielki, a artystka stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Meksyku. Jednocześnie wiele jej najważniejszych obrazów znajduje się już poza granicami kraju. Każdy większy zespół prac Kahlo ma więc znaczenie nie tylko rynkowe. Santander przekonuje, że międzynarodowa trasa kolekcji pozwoli szerzej prezentować sztukę meksykańską, prowadzić badania i udostępniać dzieła publiczności w kolejnych krajach. Taki model jest przecież podstawą funkcjonowania współczesnych muzeów. Meksykańscy krytycy przedsięwzięcia pytają jednak o coś innego: o przejrzystość zasad, według których obiekty objęte szczególną ochroną mogą na kilka lat opuścić kraj. Kto wydaje zgodę? Na jak długo? Jak szczegółowo państwo powinno informować opinię publiczną o przemieszczaniu chronionych dzieł? Czy znaczenie kulturowe obiektu może ograniczać sposób, w jaki prywatny właściciel wykorzystuje go ekonomicznie? I wreszcie: jak należy traktować obraz, który jest jednocześnie dziełem sztuki, częścią narodowego dziedzictwa i aktywem wartym dziesiątki milionów dolarów? 8 września publiczność Faro Santander zobaczy jedną z najważniejszych prywatnych kolekcji meksykańskiego modernizmu. Wystawa potrwa cztery miesiące. Spór o to, kto naprawdę może decydować o losie Fridy Kahlo, zapewne znacznie dłużej.

David Alfaro Siqueiros: VEGAP – © David Alfaro Siqueiros, VEGAP, Madrid, 2026
Lola Álvarez Bravo: VEGAP – © Lola Alvarez Bravo, VEGAP, Madrid, 2026
Diego Rivera: VEGAP – © 2026 Banco de México Diego Rivera Frida Kahlo Museums Trust, Mexico, D.F. / VEGAP
Rufino Tamayo: VEGAP – ©  2026 Tamayo Heirs / Mexico / Artists Rights Society (ARS), New York
Francisco Toledo: Representamos a Francisco Toledo (México. 17/07/1940 – 05/09/2019) © Francisco Toledo, VEGAP, Madrid, 2026

Aleksandra Adamczewska