Jeszcze latem 1939 roku wisiał na wystawie w warszawskiej Zachęcie. Kilkanaście miesięcy później zdobił kasyno przeznaczone dla wysokich rangą funkcjonariuszy SS i policji w okupowanej Warszawie. Później ślad po nim zaginął. Po ponad 80 latach „Zima – Odwrót Napoleona spod Moskwy” Alfreda Wierusza-Kowalskiego została odzyskana i przekazana do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.

Obraz należał przed wojną do Andrzeja Rotwanda, inżyniera i bankowca, spadkobiercy jednej z ważniejszych warszawskich kolekcji sztuki polskiej. Przez dziesięciolecia dzieło figurowało jako strata wojenna. Jego fotografia była publikowana w zestawieniach najbardziej poszukiwanych polskich dzieł utraconych podczas II wojny światowej. Płótno ma 80 × 122 cm i przedstawia jeden z najbardziej dramatycznych epizodów kampanii rosyjskiej Napoleona – odwrót Wielkiej Armii w 1812 roku.

28 września obraz oficjalnie trafił do Muzeum Narodowego w Warszawie. W uroczystości uczestniczyły ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska oraz dyrektorka muzeum Agnieszka Lajus.

Z Zachęty do kasyna SS

Historia obrazu przed wojną prowadzi do kolekcji Rotwandów. Jej początki wiążą się ze Stanisławem Rotwandem, prawnikiem, przemysłowcem i jednym z najważniejszych przedstawicieli warszawskiej finansjery przełomu XIX i XX wieku. Zbiór rozwijał następnie jego syn Andrzej. Znajdowały się w nim prace czołowych polskich artystów, m.in. Jana Matejki, Wojciecha Gersona i Józefa Brandta.

„Zima – Odwrót Napoleona spod Moskwy” była jednym z dzieł wypożyczonych z kolekcji Andrzeja Rotwanda na wystawę „Pierwsze czterdziestolecie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych 1861–1900”. Ekspozycja rozpoczęła się w czerwcu 1939 roku i miała potrwać do września. Rotwandowie udostępnili na nią 31 obrazów i rysunków. Wybuch wojny sprawił, że wystawa nigdy nie została formalnie zakończona. Dzieła znajdujące się w Zachęcie zostały na polecenie niemieckich władz okupacyjnych przeniesione do Muzeum Narodowego w Warszawie. Stamtąd część obiektów konfiskowano albo zabierano do wyposażenia niemieckich urzędów, biur i mieszkań. Los obrazu Wierusza-Kowalskiego można odtworzyć co najmniej do jesieni 1940 roku. 15 października został przewieziony do Pałacu Blanka przy ulicy Senatorskiej, gdzie służył jako dekoracja Kasino des Höheren SS und Polizeiführers im GG – kasyna wyższych dowódców SS i policji. Razem z nim znalazły się tam dwa inne obrazy z kolekcji Andrzeja Rotwanda: „Włoszka” Anny Bilińskiej-Bohdanowiczowej oraz „Matka z dziećmi [Scena w lesie]” Kazimierza Alchimowicza. Oba pozostają stratami wojennymi i nadal są poszukiwane.

Po ponad 80 latach odzyskano obraz Wierusza-Kowalskiego. Trafił do Muzeum Narodowego w Warszawie

Obraz odnalazł swoją historię

Szczególnie interesujące są okoliczności powrotu „Zimy”. Do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zgłosiła się Ewa Tsonis z domu Koryzna, dotychczasowa posiadaczka dzieła. Przy wsparciu Mieczysława Węglewicza zaczęła badać jego przeszłość i ustaliła, że znajdujący się w jej posiadaniu obraz może być dziełem poszukiwanym jako polska strata wojenna. Badania prowadzone we współpracy ze specjalistami z Muzeum Narodowego w Warszawie potwierdziły jego tożsamość. Obraz zachował się w bardzo dobrym stanie, wraz z oryginalną oprawą. Ewa Tsonis zdecydowała się następnie przekazać dzieło do zbiorów publicznych. Za swoją postawę otrzymała dyplom Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

– Restytucja nie jest możliwa bez współpracy wielu osób i instytucji – zarówno po stronie państwa, jak i właścicieli czy posiadaczy dzieł – mówiła podczas uroczystości ministra Marta Cienkowska.

Dzieło utracone w czasie wojny może przez kolejne dziesięciolecia funkcjonować poza oficjalnym obiegiem, a jego aktualny posiadacz nie musi znać wcześniejszej proweniencji. Kluczowe stają się wówczas archiwa, fotografie, katalogi dawnych wystaw, oznaczenia na odwrociu obrazu i porównanie obiektu z dokumentacją strat wojennych. W przypadku „Zimy” zachowała się także przedwojenna dokumentacja pozwalająca identyfikować dzieło. Przez lata obraz był publikowany jako jedna z ważnych strat wojennych polskiego malarstwa.

Wierusz-Kowalski i dramat zimowego pejzażu

Alfred Wierusz-Kowalski należał do najważniejszych polskich artystów związanych z Monachium w drugiej połowie XIX wieku. Rozpoznawalność przyniosły mu sceny rodzajowe, polowania, podróże saniami i konne zaprzęgi. Szczególne miejsce w jego malarstwie zajmowały konie oraz zimowy pejzaż, który pozwalał artyście budować napięcie poprzez ruch, światło i gwałtowne warunki atmosferyczne. W „Zimie – Odwrocie Napoleona spod Moskwy” te charakterystyczne elementy zostały połączone z tematyką historyczną. Obraz przedstawia odwrót Wielkiej Armii po nieudanej kampanii rosyjskiej 1812 roku – wydarzenie, które stało się jednym z symboli upadku potęgi Napoleona. Wierusza-Kowalskiego interesuje go moment klęski: przemieszczający się przez śnieg ludzie i konie zostają podporządkowani niemal bezkresnemu, zimowemu krajobrazowi. To właśnie pejzaż przejmuje w kompozycji rolę głównego przeciwnika wycofującej się armii.

Ponad 920 odzyskanych dóbr kultury

Według danych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w wyniku prowadzonych działań restytucyjnych do Polski powróciło dotychczas ponad 920 dóbr kultury. Resort prowadzi obecnie ponad 200 spraw restytucyjnych w 18 państwach. Historia obrazu Wierusza-Kowalskiego przypomina zarazem, że część strat wojennych może znajdować się nie w muzeach czy znanych kolekcjach, lecz w rękach prywatnych osób, które nie zawsze znają pełną historię posiadanych obiektów. W tym przypadku właśnie zbadanie tej historii uruchomiło proces, dzięki któremu dzieło z kolekcji Rotwandów, wystawiane w Warszawie w ostatnich miesiącach przed wybuchem II wojny światowej, po ponad ośmiu dekadach ponownie znalazło się w publicznych zbiorach stolicy.

Źródło: materiały MKiDN

Oprac. A.A