Cepelia urządziła Polskę. Jak projektowano ludowość, gust i nowoczesność
14.10.2026
Aktualności, Magazyn, Polska: wydarzenia
Drewniany kogutek, kilim, haftowana serweta, gliniany dzbanek. Cepelia tak mocno obrosła skojarzeniami, że łatwo przeoczyć stojący za nimi niezwykły eksperyment. Przez cztery dekady była jednocześnie producentem, mecenasem, laboratorium wzornictwa, siecią handlową i instytucją, która współdecydowała o tym, jak ma wyglądać nowoczesna polska ludowość. Wystawa „Obywatelka Cepelia” w Muzeum Narodowym w Krakowie pozwala zobaczyć tę historię bez nostalgicznej serwetki.

Cepelia ma dziś pewien problem z reputacją. Jej nazwa nadal uruchamia cały zestaw obrazów: drewniany kogutek, haftowana serweta, pasiak, kierpce, pamiątka z wakacji. Wystarczy chwila i jesteśmy po uszy w dekoracyjnym folklorze PRL-u. To właśnie ten zestaw skojarzeń najmocniej przetrwał w pamięci, przesłaniając znacznie szerszą historię Cepelii. Za szyldem Cepelii stał jeden z największych organizmów projektowych powojennej Polski. Instytucja otaczała opieką twórców ludowych i artystów, prowadziła badania, organizowała produkcję, sprzedaż, promocję i eksport, a przy tym realnie wpływała na to, co powstawało. Piotr Korduba nazywa ją „przedsiębiorstwem totalnym”. Określenie trafia w sedno: Cepelia chciała objąć cały cykl życia przedmiotu – od wzoru i surowca po sklepową witrynę.


Była fabryką gustu i pośrednikiem między wsią a miastem, rękodziełem a produkcją seryjną, tradycją a modernistyczną potrzebą projektowania świata od nowa. Sprzedawała kilimy i ceramikę, zamawiała projekty u artystów, organizowała wystawy, wydawała czasopisma, pocztówki i teki reprodukcji. Eksportowała polskość, choć wcześniej sama pomagała ją porządkować, klasyfikować i nadawać jej formę. Wystawa „Obywatelka Cepelia” w Muzeum Narodowym w Krakowie jest pierwszą tak szeroką prezentacją tego dorobku w narodowej instytucji kultury. Zamiast potraktować Cepelię jako przypis do historii PRL-u, umieszcza ją w historii polskiego designu, obok meblarstwa, tkaniny, ceramiki, mody, grafiki i projektowania wnętrz.

Polska pod wspólnym szyldem
Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego powstała w 1949 roku i działała do 1990 roku. Przez cztery dekady uczestniczyła w urządzaniu Polski – i słowo „urządzaniu” można tu rozumieć całkiem dosłownie. Poprzez jej spółdzielnie określone wzory, formy i materiały trafiały do mieszkań, hoteli, restauracji, sklepów i przestrzeni reprezentacyjnych. Cepelia współtworzyła również wyobrażenie o tym, jak powinna wyglądać nowoczesna wersja tradycji ludowej: rozpoznawalna, osadzona w lokalnych technikach, a jednocześnie możliwa do zastosowania we współczesnym wnętrzu.

Wnętrze sklepu Cepelii w Nowym Jorku. Archiwum Cepelii, Instytut Sztuki PAN.
Skala przedsięwzięcia była imponująca. W okresie największego rozwoju system obejmował niemal sto spółdzielni wytwórczych, siedem biur terenowych i ponad trzysta punktów sprzedaży w Polsce. Działały również zagraniczne salony, między innymi w Brukseli i Nowym Jorku. Do tego dochodziły własne struktury handlu zagranicznego, jednostki badawczo-rozwojowe i zespoły folklorystyczne. W szczytowych momentach Cepelia zatrudniała około 45 tysięcy osób.


Ogromne było również środowisko twórców. Według danych przywoływanych przez Kordubę z Cepelią współpracowało szacunkowo około pięciu tysięcy artystów. Tylko w 1955 roku komisjom artystycznym przedstawiono 5517 wzorów. Zaakceptowano 3483, a 3119 wprowadzono do produkcji. Najwięcej projektów dotyczyło tkactwa, następnie konfekcji, drewna i ceramiki. Wokół Cepelii powstał rozbudowany obieg projektów, ludzi, materiałów i idei, który sięgał od warsztatu twórcy po sklepową witrynę.
Ludowość na komisji
Od 1960 roku działały centralna i regionalne Komisje Ocen Etnograficznych. Etnografowie i rzeczoznawcy analizowali regionalne pochodzenie wyrobu, technikę, zgodność z tradycją i stopień wierności wobec autentyku. Od tej oceny zależało między innymi, czy przedmiot może zostać opatrzony znakiem Cepelii. Obok nich funkcjonowały Komisje Ocen Artystycznych, które brały pod uwagę wartość estetyczną, funkcjonalność i techniczne możliwości produkcji.


Powstawały nawet materiały szkoleniowe precyzujące kryteria i – jak pisze Korduba – „poziom ludowości” poszczególnych wyrobów. W przypadku projektowania regionalnych mebli wymagano czasem dokumentacji fotograficznej i źródłowej. Muzealny pierwowzór miał poświadczać, że inspiracja rzeczywiście wyrasta z określonej tradycji. To jeden z ciekawszych paradoksów całej historii: kultura ludowa, kojarzona z lokalnością, przekazem pokoleniowym i ręcznym wykonaniem, zostaje zmierzona, opisana, sklasyfikowana i dopuszczona do produkcji przez komisję. Sednem tego podejścia było przekonanie, że tradycja zachowuje żywotność wtedy, gdy dawne techniki znajdują nowe zastosowania we współczesnym życiu. Etnograf Roman Reinfuss zwracał uwagę już pod koniec lat 50., że fakt, iż chłopski garncarz dawniej nie wykonywał popielniczki, nie oznacza, że współczesny twórca ludowy nie może jej zrobić. Podobna logika pozwalała przenosić motywy wycinanek na żakardy czy projektować współczesne półki na książki, odwołując się do zabytkowych mebli regionalnych.
Kto wymyślił tę Polskę?
Między warsztatem twórcy a witryną sklepu w centrum miasta rozciągała się długa droga. Motyw trzeba było wybrać, czasem uprościć, dostosować do nowej funkcji, ocenić, zatwierdzić, wykonać, wycenić i sprzedać. Cepelia pomagała utrzymywać lokalne techniki, zapewniała pracę twórcom i organizowała zbyt. Zarazem wpływała na to, jakie przedmioty będą powstawać oraz które elementy tradycji zostaną uznane za reprezentatywne.


Tak powstawał szczególny wizualny słownik polskości. Wycinanka, kilim, haft, ceramika czy pasiak zaczynały funkcjonować jako znaki „rodzimego” stylu. Cepelia pomagała utrwalić obraz Polski jako kraju żywego folkloru i rękodzieła, a jednocześnie działała w ramach państwowej polityki kulturalnej, która ludowe źródła kultury narodowej traktowała również jako argument ideologiczny. Nie sposób więc całkowicie oddzielić historii cepeliowskiego wzornictwa od historii państwa, w którym powstawało. Nie należy jednak sprowadzać go wyłącznie do propagandy. Byłoby to równie dużym uproszczeniem jak redukowanie całej Cepelii do drewnianego kogutka.
Modernizm spotyka wieś
Kuratorzy wystawy, Piotr Korduba i Anna Wiszniewska, wskazują trzy zasadnicze obszary cepeliowskiej wytwórczości: nowoczesny, „ludowy” i retro. Obok nich pojawiają się moda, biżuteria, pamiątkarstwo, plakat i druki oraz kategoria, której dzisiaj nikt nie próbuje zamiatać pod kilim – cepeliowski kicz. W jednej strukturze mogły powstawać przedmioty przeciętne i projekty twórców najwyższej klasy. Z Cepelią współpracowali między innymi Jolanta Owidzka i Wojciech Sadley, należący do ważnych przedstawicieli polskiej szkoły tkaniny, oraz Helena i Lech Grześkiewiczowie, związani z ceramiką.

Szczególnie ważna była tkanina. Kilimy, gobeliny i żakardy powstawały na styku tradycji warsztatowej, doświadczeń międzywojennego wzornictwa oraz współczesnych tendencji artystycznych. W cepeliowskich spółdzielniach realizowano dzieła najwybitniejszych przedstawicieli polskiej szkoły tkaniny. Spółdzielnia Ład pod koniec lat 70. dysponowała ponad sześciuset wzorami tkanin żakardowych, inspirowanych zarówno motywami ludowymi, jak i dawnymi tkaninami – między innymi pasami kontuszowymi i makatami buczackimi.

Były też meble. W materiałach dokumentujących działalność Cepelii pojawiają się projekty Czesława Knothego wykonywane przez Ład czy meble Józefa Kulona z Zakopiańskich Warsztatów Wzorcowych. Na wystawach Cepelii kilimy i tkaniny funkcjonowały w otoczeniu współczesnych form meblarskich, tworząc wnętrza znacznie bardziej nowoczesne, niż podpowiada dzisiejszy stereotyp cepeliowskiego sklepiku.


Cepelia drukuje Polskę
Cepelia projektowała projektowała również własny obraz – i robiła to z dużą świadomością graficzną. Już w 1951 roku powstało Biuro Wydawnictw Artystycznych i Ludowych. Jego działalność miała służyć popularyzowaniu sztuki i estetycznej edukacji społeczeństwa, ale była też częścią oficjalnej polityki kulturalnej pierwszych lat PRL-u. Biuro istniało niespełna trzy lata, lecz zdążyło wypracować standard, do którego Cepelia odwoływała się również później. Wydawano pocztówki, kalendarze, śpiewniki, poradniki, druki ulotne, a także starannie przygotowane teki reprodukcji Wyczółkowskiego, Orłowskiego i polskiego malarstwa. Reprodukcje drukowano na papierze kredowanym, naklejano na plansze i umieszczano w teczkach. W archiwach zachował się drobny, ale wiele mówiący epizod: gdy jedna z tek prac Wyczółkowskiego została przygotowana niedostatecznie starannie, pracownik Biura alarmował, że marginesy są zbyt małe, teczki zbyt szczupłe, a skierowanie wydawnictwa do dystrybucji narazi instytucję na krytykę. Jeszcze bardziej wymowne są nakłady. Seria pocztówek „Drzewa i Miasta Polskie” ukazała się w 640 tysiącach egzemplarzy. W 1952 roku pocztówki wielkanocne wydrukowano w nakładzie 1,13 miliona egzemplarzy, a imieninowe – 1,15 miliona. Wśród ich autorów znaleźli się Jan Marcin Szancer, Maria Orłowska-Gabryś, Wanda Siemaszko, Maria Hiszpańska-Neumann, Józef Wilkoń i Krzysztof Henisz.
Od Szancera do Świerzego
Lista twórców związanych z cepeliowską grafiką pokazuje, jak poważnie instytucja traktowała własny język wizualny. Z Biurem Wydawnictw współpracował Tadeusz Gronowski. Janusz Maria Brzeski opracowywał graficznie tekę reprodukcji Wyczółkowskiego. W późniejszych latach publikacje, plakaty i foldery Cepelii projektowali między innymi Jan Młodożeniec, Jan Mroszczak, Karol Śliwka, Waldemar Świerzy i Stanisław Zamecznik.



To właściwie osobny rozdział historii polskiej grafiki użytkowej. Cepelia wydawała także luksusowy kwartalnik „Moda i Sztuka”, poświęcony przede wszystkim ubiorowi i wyposażeniu wnętrz. Publikowano w nim fotografie wzorcowych modeli odzieży i dodatków. Planowano nawet uruchomienie osobnego pisma społeczno-wychowawczego poświęconego – jak zapisano w dokumentach – „estetyce na codzień”, stosowanej do mieszkań, świetlic i ubioru. Z dzisiejszej perspektywy brzmi to niemal jak koncepcja magazynu lifestyle’owego prowadzonego przez państwowego giganta designu. W realiach lat 50. chodziło jednak o coś więcej: o przekonanie, że estetykę codzienności można świadomie kształtować.
Od „cepeliady” do kolekcjonerstwa
Przez lata słowo „cepeliada” nie było komplementem. Zaczęło oznaczać dekoracyjny nadmiar, sztuczną ludowość, folklor sprowadzony do łatwo rozpoznawalnego ornamentu. To również część dziedzictwa Cepelii i krakowska wystawa jej nie omija.

Jednocześnie część przedmiotów, które jeszcze niedawno można było znaleźć w kredensie, na strychu czy na targu staroci, zaczyna być oglądana w zupełnie innym kontekście. Kuratorzy zwracają uwagę, że wiele obiektów prezentowanych w Krakowie nigdy wcześniej nie było publikowanych ani wystawianych. Pochodzą ze zbiorów muzealnych i prywatnych, a samo dziedzictwo Cepelii pozostaje rozproszone i wciąż wymaga rozpoznania. Historia wzornictwa zna wiele takich powrotów. Przedmioty, które przez lata uchodziły za zwyczajne albo niemodne, po czasie zaczynają być oglądane z większą uwagą. Wtedy liczy się już nie tylko ich forma, lecz także autorstwo, producent, technika wykonania, seria i kontekst powstania. W przypadku Cepelii ma to szczególne znaczenie. Sama etykieta „z Cepelii” niewiele jeszcze mówi. Pod tym samym znakiem sprzedawano produkty seryjne, pamiątki, rękodzieło, krótkie serie autorskie i bardzo dobre przykłady powojennego wzornictwa. Kogutek kogutkowi nierówny.
Nostalgia to za mało
Coraz uważniej przyglądamy się kulturze materialnej drugiej połowy XX wieku. Meble, szkło, ceramika, tkanina czy biżuteria, przez lata traktowane przede wszystkim jako wyposażenie domów naszych rodziców i dziadków, stają się dokumentami epoki. Zaczynamy dostrzegać stojących za nimi projektantów, warsztaty, technologie i system produkcji.

Cepelia znajduje się w samym środku tej historii, ale nie daje się łatwo zamknąć w opowieści o „dobrym polskim designie”. Jej dorobek pokazuje coś ciekawszego: ochronę rzemiosła i jego standaryzację, indywidualną twórczość i produkcję seryjną, tradycję zachowywaną i tradycję świadomie konstruowaną, znakomity projekt i kicz, edukację estetyczną i propagandę. To również dobry punkt wyjścia do bardziej uważnego patrzenia na rynek dawnego designu. Nie ma podstaw, by traktować wszystkie przedmioty sygnowane lub sprzedawane przez Cepelię jako jednorodną kategorię kolekcjonerską. Znaczenie mają autorstwo, konkretna spółdzielnia lub warsztat, jakość projektu, technika wykonania, rzadkość i udokumentowana historia obiektu.
Obywatelka Cepelia
Tytuł krakowskiej wystawy jest celny. Cepelia była obywatelką swojego czasu w niemal dosłownym znaczeniu: miała własne instytucje, rady i komisje, język wizualny, wydawnictwa, sieć zagraniczną i politykę estetyczną. Była obecna w mieszkaniu i hotelu, w witrynie sklepowej i na wystawie, w eksporcie i na pocztówce z życzeniami.

Po 1989 roku znalazła się w niewygodnym miejscu pamięci. Zbyt mocno kojarzyła się z PRL-em, pamiątkarstwem i „cepeliadą”, by bez oporów wpisać ją do kanonu polskiego modernizmu. Dziś badacze i muzealnicy wracają do niej z innym zestawem pytań. Pełny obraz Cepelii wyłania się dopiero wtedy, gdy spojrzymy na nią w całej skali — jako na przedsięwzięcie, które przez cztery dekady współkształtowało polskie wnętrza, codzienne przedmioty, ubiór i wyobrażenia o tym, co „nasze”.
Wystawa „Obywatelka Cepelia” w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie potrwa do 21 lutego 2027 roku. Kuratorami są prof. UAM dr hab. Piotr Korduba i dr Anna Wiszniewska, a projekt aranżacji przygotowało Studio MatosekNiezgoda. Warto zobaczyć ją choćby po to, żeby ponownie przyjrzeć się przedmiotom, które wydają nam się doskonale znajome. Być może Cepelię pamiętamy bardzo dobrze. Nie zawsze jednak tę, która rzeczywiście istniała.

Źródła
Piotr Korduba, „Totalność Cepelii”, „Formy”, nr 23/2024.
Anna Wiszniewska, „Biuro Wydawnictw Artystycznych i Ludowych Cepelii (1951–1953). Powstanie, profil działalności i dorobek”, „Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi”, 2025, t. 19, z. 3.
Materiały prasowe Muzeum Narodowego w Krakowie do wystawy „Obywatelka Cepelia”, 2026.
